The independence of advocates and attorneys-at-law before the Court of Justice of the European Union. Gloss to the judgment of the CJEU of September 4, 2025, case file no. C 776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante. Partly critical
In proceedings before the CJEU, non-privileged entities are required to be represented by a lawyer. However, for a lawyer to represent a party before the CJEU, they must be sufficiently independent of the party. The CJEU has consistently denied independence to lawyers employed under an employment contract. In its judgment in the case C-776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante, the CJEU generally recognized that partners in a law firm are presumed to be sufficiently independent of the firm and may represent it before EU courts. However, this presumption may be rebutted in the circumstances of a specific case. The status of a lawyer also has implications for legal professional privilege, as under EU law, it protects only communications between a client and an independent lawyer.
Keywords: advocate, attorney-at-law, independence, legal professional privilege
Słowa kluczowe: adwokat, radca prawny, niezależność, tajemnica zawodowa
Teza: W sytuacji gdy adwokaci lub radcowie prawni posiadają, w sposób zgodny z obowiązującymi ustawami, zasadami wykonywania zawodu i zasadami etyki zawodowej, status wspólników w kancelarii, którą reprezentują przed sądami Unii, okoliczność ta nie może sama w sobie zostać uznana za niezgodną z wymogiem niezależności[1].
Wprowadzenie
Artykuł 263 TFUE[2] reguluje skargę na nieważność aktów ustawodawczych, aktów Rady, Komisji i Europejskiego Banku Centralnego, innych niż zalecenia i opinie, oraz aktów Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej zmierzających do wywarcia skutków prawnych wobec podmiotów trzecich, jak również aktów organów lub jednostek organizacyjnych Unii, które zmierzają do wywarcia skutków prawnych wobec osób trzecich. Są trzy kategorie podmiotów uprawnionych do wniesienia takiej skargi: podmioty uprzywilejowane (państwa członkowskie, Parlament Europejski, Rada UE lub Komisja Europejska), podmioty półuprzywilejowane (Trybunał Obrachunkowy, Europejski Bank Centralny i Komitet Regionów) oraz podmioty nieuprzywilejowane (osoby fizyczne i prawne). Podmioty nieuprzywilejowane mogą wnieść skargę na akty, których są adresatami lub które dotyczą ich bezpośrednio i indywidualnie, oraz na akty regulacyjne, które dotyczą ich bezpośrednio i nie wymagają środków wykonawczych.
W postępowaniu przed TSUE podmioty nieuprzywilejowane obowiązuje przymus adwokacko-radcowski. Jedynie adwokat lub radca prawny uprawniony do występowania przed sądem państwa członkowskiego lub innego państwa, które jest stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, może reprezentować lub wspomagać stronę przed TSUE (art. 19 Statutu TSUE[3]). Przepis ten nie odsyła w zakresie definiowania pojęcia adwokat lub radca do prawa krajowego. Z tego powodu TSUE wywiódł, że pojęcie to należy interpretować w sposób autonomiczny i jednolity w całej Unii, biorąc pod uwagę nie tylko brzmienie tego postanowienia, ale także jego kontekst i cel. Tym samym strona postępowania przed TSUE nie posiada uprawnienia do samodzielnego występowania przed TSUE, ale musi korzystać z usług osoby trzeciej. Celem ustanowienia przymusu adwokacko-radcowskiego jest jak najlepsza ochrona i obrona interesów klienta, z zachowaniem pełnej niezależności i z poszanowaniem prawa oraz zasad wykonywania zawodu i etyki[4]. Jednocześnie TSUE stawia wymóg, że adwokat lub radca prawny powinien być wystarczająco niezależny (ang. sufficiently distant, franc. suffisamment détaché) od reprezentowanej strony[5], co oznacza, że mogą istnieć pewne powiązania pomiędzy adwokatem lub radcą a ich klientem, ale nie mogą to być powiązania tego typu, że godziłyby w niezależność prawnika. Stąd choć formalnie adwokaci lub radcowie prawni będą w pełni uprawnieni do reprezentowania strony przed sądami krajowymi bez względu na łączący ich ze stroną stosunek prawny, to nie będą oni automatycznie uprawnieni do reprezentowania tej samej strony przed sądami Unii Europejskiej[6]. W sytuacji, w której prawomocnie zostałoby uznane, że dany adwokat lub radca prawny nie może wnieść skargi w imieniu konkretnego podmiotu ze względu na brak wymaganej niezależności, stronie przysługuje prawo do uzupełnienia braku formalnego i przedłożenia skargi przez adwokata lub radcę będącego osobą trzecią w stosunku do reprezentowanej strony[7].
Zagadnienia niezależności dotyczy wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante[8]. W sprawie tej kancelaria adwokacka, będąca stroną skarżącą, złożyła wniosek do Urzędu Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) o stwierdzenie wygaśnięcia prawa do słownego unijnego znaku towarowego, jednakże otrzymała decyzję częściowo odmowną. W zakresie odmowy kancelaria adwokacka wniosła odwołanie, które zostało przez EUIPO oddalone, stąd kancelaria złożyła w trybie art. 263 TFUE skargę do Sądu UE o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. Skarga została sporządzona przez jednego z adwokatów będących wspólnikami kancelarii. Sąd UE postanowieniem z dnia 10 października 2022 r.[9] odrzucił skargę, ponieważ uznał, że nie została ona wniesiona przez prawnika niezależnego od skarżącej kancelarii adwokackiej. Skarżąca odwołała się od tego postanowienia i glosowanym wyrokiem Trybunał Sprawiedliwości uchylił postanowienie Sądu UE i przekazał sprawę sądowi do ponownego rozpoznania. W komentowanym wyroku trybunał dokonał rozróżnienia między sytuacją adwokata lub radcy prawnego będącego pracownikiem reprezentowanej strony a sytuacją adwokata lub radcy będącego wspólnikiem reprezentowanej kancelarii. Problemom tym zostaną poświęcone kolejne części niniejszego opracowania. Następnie zostaną wskazane konsekwencje uznania adwokata lub radcy prawnego za prawnika zależnego dla tajemnicy zawodowej.
Adwokat lub radca prawny jako pracownik reprezentowanego klienta
W wyroku w sprawie C-776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante Trybunał Sprawiedliwości przypomniał, że z art. 19 Statutu TSUE wynika domniemanie niezależności adwokata lub radcy prawnego, ale w okolicznościach konkretnej sprawy może ono zostać obalone. Istnienie stosunku pracy pomiędzy adwokatem lub radcą prawnym a jego klientem wyklucza możliwość reprezentacji przed TSUE tego klienta. Stosunek pracy oznacza bowiem istnienie stosunku podporządkowania między stroną a zatrudnionym przez nią prawnikiem. Nawet jeśli prawo krajowe dopuszcza reprezentowanie strony przez adwokata lub radcę będącego jej pracownikiem, to powyższe nie ma przełożenia na możliwość reprezentacji przed sądami Unii Europejskiej. Zakaz stosunku pracy ma w tym przypadku charakter bezwzględny.
TSUE konsekwentnie od samego początku wymaga braku istnienia stosunku pracy pomiędzy adwokatem lub radcą a reprezentowaną przez nich stroną[10]. W sprawie prezesa polskiego Urzędu Komunikacji Elektronicznej Trybunał Sprawiedliwości doprecyzował, że może chodzić także o zatrudnienie przez jednostkę organizacyjną powiązaną z reprezentowaną przez adwokatów lub radców prawnych stroną. W tym zakresie TSUE podkreślił, że nawet jeśli formalnie sam UKE jest oddzielony od Prezesa UKE, to istnienie stosunku pracy między radcami a UKE może mieć wpływ na ich niezależność przy reprezentacji Prezesa UKE ze względu na to, że interesy UKE pokrywają się w znacznym stopniu z interesami jego prezesa. W tym przypadku istnieje bowiem ryzyko, że środowisko zawodowe tych radców wywiera, przynajmniej w pewnym stopniu, wpływ na wyrażaną przez nich opinię prawną[11].
W doktrynie można spotkać się ze stanowiskiem, że pracownik zawsze będzie zależny od pracodawcy. Nawet jeśli pracownik, taki jak adwokat lub radca prawny, jest na podstawie odrębnych przepisów związany stosownym kodeksem etyki. Reguły etyczne wówczas uelastyczniają stosunek zależności, ale nie eliminują go całkowicie[12]. To stanowisko zdaje się konsekwentnie podzielać TSUE, jego wykładnia w tym przedmiocie jest niezmienna od lat. Z jednej strony można docenić stanowisko trybunału, które w sposób precyzyjny określa kryterium niezależności prawnika. Z drugiej strony w orzeczeniach TSUE brak jest przekonujących argumentów, które przemawiałyby za tym kryterium, nie wytłumaczył on bowiem, dlaczego adwokat lub radca zatrudniony na podstawie umowy o pracę miałby tracić swoją niezależność, którą najczęściej gwarantują mu odrębne przepisy, nawet w sytuacji zawarcia umowy o pracę. Tymczasem w wielu porządkach krajowych status adwokatów i radców prawnych jest tożsamy, bez względu na to, czy są oni zatrudnieni na podstawie umowy o pracę, czy też nie. Wiążą ich te same reguły deontologiczne i w takim samym zakresie są objęci obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej. Interpretacja TSUE prowadzi zaś do powstania dyskryminacji w ramach wykonywania jednego zawodu[13].
Na gruncie prawa polskiego omawiana sytuacja dotyczy adwokatów w znikomym stopniu. Zasadą jest, że adwokat nie może pozostawać w stosunku pracy (art. 4b ust. 1 pkt 1 p.o.a.[14]). Wyjątkiem jest zatrudnienie adwokata na uczelni na stanowisku badawczym lub badawczo-dydaktycznym (art. 4b ust. 3 p.o.a.). W takiej sytuacji należałoby przyjąć, że adwokat będący pracownikiem uczelni wyższej nie mógłby reprezentować tej uczelni w sporze przed sądami unijnymi. Zupełnie odmiennie kształtuje się sytuacja radców prawnych, którzy ustawowo mają przyznane uprawnienie do wykonywania zawodu w ramach stosunku pracy (art. 9 ust. 1 ustawy o radcach prawnych[15]). Prawodawstwo polskie gwarantuje radcy prawnemu niezależność w takiej sytuacji, wskazując, że zajmuje on stanowisko samodzielne podległe bezpośrednio kierownikowi jednostki organizacyjnej, że nie można polecać wykonania czynności wykraczającej poza zakres pomocy prawnej oraz że nie jest związany poleceniem co do treści opinii prawnej (art. 9 ust. 1 i 4 oraz art. 13 ust. 1 ustawy o radcach prawnych). Ponadto radca prawny samodzielnie prowadzi sprawę pracodawcy przed organami orzekającymi (art. 14 ustawy o radcach prawnych). W takich sytuacjach radca prawny jest zwolniony z powinności respektowania poleceń pracodawcy[16]. Jednakże z punktu widzenia prawa Unii Europejskiej i w świetle wykładni TSUE takie gwarancje nie mają znaczenia prawnego. Kryterium determinującym niezależność jest brak pozostawania w stosunku pracy z reprezentowaną stroną.
Należy nadmienić, że z sytuacją podporządkowania pracowniczego nie będziemy mieli do czynienia w przypadku związania adwokata lub radcy prawnego jedynie umową cywilnoprawną dotyczącą prowadzenia zajęć dydaktycznych. Związanie adwokata lub radcy prawnego umową cywilnoprawną z reprezentowaną stroną nie jest wystarczające, aby można było uznać, że prawnik znajduje się w sytuacji, która wyraźnie osłabia jego zdolność do obrony interesów klienta w możliwie najlepszy sposób i z zachowaniem pełnej niezależności[17]. Co prawda Sąd UE uznał jednostkowo, że związanie adwokata lub radcy umową cywilnoprawną z klientem wyklucza niezależność[18], ale jest to stanowisko odosobnione.
Adwokat lub radca prawny jako wspólnik reprezentowanej kancelarii
W komentowanym wyroku Trybunał Sprawiedliwości odróżnił sytuację prawników pozostających w stosunku pracy od sytuacji adwokata lub radcy prawnego reprezentującego kancelarię, której są wspólnikami. Posiadanie statusu wspólników kancelarii w sposób zgodny z obowiązującymi krajowymi ustawami, zasadami wykonywania zawodu i zasadami etyki zawodowej nie może samo w sobie zostać uznane za niezgodne z wymogiem niezależności. Dodatkowo w braku konkretnych dowodów wykazujących istnienie powiązań między kancelarią a adwokatem lub radcą, którego wyznaczyła na swojego reprezentanta, które to powiązania w oczywisty sposób ograniczałyby zdolność prawnika do wypełniania jego zadań w zakresie reprezentacji poprzez działanie w najlepszym interesie reprezentowanej strony, lub dowodów wykazujących, że wspomniany wspólnik nie przestrzega obowiązujących krajowych przepisów dotyczących wykonywania zawodu i etyki zawodowej, domniemania niezależności adwokata lub radcy prawnego będącego wspólnikiem nie można uznać za obalone.
Wynika z powyższego, że w przypadku prawnika powiązanego z reprezentowaną stroną w sposób inny niż umowa o pracę, jak właśnie fakt bycia wspólnikiem reprezentowanej kancelarii, sam z siebie automatycznie nie może doprowadzić do obalenia domniemania niezależności adwokata lub radcy prawnego. Niemniej obalenie to jest możliwe w sytuacji wystąpienia wskazanych przez TSUE okoliczności, które – co należy skrytykować – mają charakter ocenny i nieprecyzyjny. Należy natomiast przyjąć z zadowoleniem fakt, że w przypadku adwokatów i radców będących wspólnikami w kancelariach TSUE nie stosuje takiego samego automatyzmu, jak w przypadku prawników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. W orzeczeniu TSUE powinien jednakże wskazać, co rozumie za ograniczanie w sposób oczywisty zdolności prawnika do wypełniania jego zadań w sposób niezależny.
Pewne wskazówki w tym zakresie mogą być znalezione w innych orzeczeniach TSUE. Trybunał miał już okazję podkreślić, że obowiązek zachowania niezależności przez adwokata lub radcę prawnego jest rozumiany nie jako brak jakichkolwiek powiązań z klientem, ale jako brak powiązań, które w oczywisty sposób ograniczają zdolność takiego prawnika do wypełniania zadań w zakresie obrony klienta w najlepszym interesie tego ostatniego[19]. Adwokat lub radca prawny powinien być strukturalnie, hierarchicznie i funkcjonalnie osobą trzecią w stosunku do osoby korzystającej z jego usług[20]. Z tego powodu nie będzie wystarczająco niezależny adwokat lub radca prawny posiadający znaczne uprawnienia administracyjne i finansowe w ramach reprezentowanej strony sytuujące jego funkcję na poziomie kadry kierowniczej wysokiego szczebla w ramach spółki lub innej osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdyż może to naruszyć jego status jako niezależnej osoby trzeciej[21]. Adwokat lub radca prawny nie może zajmować wysokich stanowisk kierowniczych w reprezentowanej osobie prawnej ani posiadać udziałów w spółce, którą reprezentuje i której zarządowi przewodniczy[22]. Wreszcie pozostawanie przez adwokata lub radcę w stosunkach gospodarczych lub strukturalnych z reprezentowaną stroną nie może być tego rodzaju, że będzie prowadziło do konfliktu między interesami klienta a osobistym interesem prawnika, co oznacza, że wyłączona jest również reprezentacja klienta przez osoby pozostające w gospodarczej zależności od niego[23]. Z powyższych przyczyn Sąd UE odmówił niezależności adwokatowi w sytuacji, kiedy skarżący przed sądem był wspólnikiem kancelarii adwokackiej, zlecił tej kancelarii prowadzenie swojej sprawy przed sądami unijnymi, a kancelaria zleciła prowadzenie tej sprawy adwokatowi niebędącemu jej wspólnikiem. Sąd UE wziął pod uwagę, że decyzje kancelarii są przyjmowane jednomyślnie przez wspólników, skarżący sprawuje faktyczną kontrolę nad wszystkimi decyzjami kancelarii adwokackiej, w tym nad decyzjami dotyczącymi pracowników, więc prawnik, któremu kancelaria zleciła prowadzenie sprawy, nie jest ostatecznie niezależny od skarżącego[24].
W przypadku Polski ustalenie, czy adwokat lub radca prawny jest wystarczająco niezależny od spółki, którą reprezentuje jako jej wspólnik, może nie być oczywiste. Zarówno adwokaci, jak i radcowie prawni mogą wykonywać zawód w ramach spółki cywilnej lub spółek osobowych (art. 4a ust. 1 p.o.a., art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych). Niewątpliwie za niezależnych nie będą mogli być uznani ci prawnicy-wspólnicy spółek osobowych, którzy należą do zarządu takich spółek (art. 97 k.s.h. w przypadku spółki partnerskiej). Z kolei wspólnicy w spółce cywilnej, jawnej oraz partnerskiej, w której nie powołano zarządu, jak i komplementariusze w spółce komandytowej i komandytowo--akcyjnej są zarówno uprawnieni, jak i zobowiązani do prowadzenia spraw spółki, mają bieżący wpływ na proces decyzyjny dotyczący całej spółki. Powstaje więc pytanie, czy bieżące zarządzanie, jako wspólnik, sprawami spółki powoduje utworzenie takiej więzi między prawnikiem a spółką, która wyklucza niezależność. Powyższe mogłoby wykluczyć z możliwości reprezentacji spółki albo wszystkich wspólników adwokatów i radców prawnych, albo tych, którym na mocy umowy spółki lub uchwały wspólników powierzono prowadzenie spraw spółki (art. 39 k.s.h. i art. 40 k.s.h., art. 865 k.c.). Tyle że wówczas doszłoby do faktycznego zrównania statusu adwokata lub radcy prawnego-wspólnika spółki ze statusem pracownika, a już sam TSUE zaznaczył, że takiego znaku równości postawić nie można. Nie dał jednakże jednocześnie wskazówek pozwalających na ustalenie, gdzie w spółkach przebiega granica między niezależnością a zależnością. Brak takiego doprecyzowania może doprowadzić do nazbyt pochopnego pozbawiania adwokatów i radców prawnych statusu niezależnego prawnika.
Konsekwencje uznania adwokata lub radcy prawnego za prawnika
zależnego od reprezentowanej strony dla tajemnicy zawodowej
Tak naprawdę komentowane zagadnienie nie jest nowe w orzecznictwie TSUE, lecz jest rozwinięciem kształtującej się od lat linii orzeczniczej. Brak niezależności ma niebagatelne znaczenie dla tajemnicy zawodowej. Komunikacja adwokata lub radcy prawnego zatrudnionego przez klienta na podstawie umowy o pracę nie jest objęta poufnością i może podlegać ujawnieniu w toku różnych postępowań prowadzonych przez instytucje unijne. Analogicznie będzie w przypadku obalenia domniemania, o którym mowa w wyroku w sprawie C-776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante,i wykazania, że adwokat lub radca prawny nie jest niezależny od kancelarii, której jest wspólnikiem i którą reprezentuje.
Pierwszym takim orzeczeniem był wyrok TSUE w sprawie 155/79 AM & S Europe[25] z 1982 r. W prowadzonym przez siebie postępowaniu Komisja Europejska chciała otrzymać od kontrolowanej spółki liczne dokumenty, w tym te sporządzone przez adwokata zatrudnionego w spółce na podstawie umowy o pracę. W Zjednoczonym Królestwie taka komunikacja klienta z adwokatem jest chroniona tajemnicą adwokacką, która wchodzi w zakres prawa do sprawiedliwego procesu. Prawa podstawowe są częścią ogólnych zasad prawa UE, których poszanowanie zapewnia TSUE. W ochronie tych praw TSUE czerpie inspirację między innymi z tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim[26]. Dlatego w sprawie 155/79 AM & S Europe TSUE zbadał, jaki jest wspólny poziom ochrony tajemnicy adwokackiej w państwach tworzących w tamtym czasie Europejską Wspólnotę Gospodarczą. Badanie prawa krajowego wykazało, że tajemnica adwokacka obejmowała prawników zatrudnionych na etacie w Zjednoczonym Królestwie i Irlandii, natomiast nie przysługiwała ona takim prawnikom w Belgii, we Francji, Włoszech i w Luksemburgu[27]. Z okoliczności tych TSUE wywiódł, że adwokat lub radca prawny jest współuczestnikiem sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez sądy, co jest związane z jego pozycją i statusem niezależnego prawnika. Dlatego TSUE skonstatował, że od prawnika będzie się wymagać pełnej niezależności od klienta, co warunkuje dostarczanie klientowi wszelkiej niezbędnej pomocy prawnej przy jednoczesnym działaniu w służbie wymiaru sprawiedliwości. Tymczasem adwokat lub radca prawny wewnętrzny, zatrudniony na podstawie umowy o pracę, nie korzysta z niezależności zawodowej porównywalnej z niezależnością prawnika zewnętrznego. Jego relacje z klientem nie będą więc podlegały ochronie wynikającej z tajemnicy zawodowej[28].
Tej oceny TSUE nie skorygowały zmiany zachodzące w prawodawstwie państw członkowskich[29] czy rozszerzanie Unii Europejskiej o kolejne państwa członkowskie. Trybunał zauważył, że o ile istotnie uznanie szczególnej roli prawników przedsiębiorstw oraz ochrony poufności wymienianych z nimi informacji jest obecnie relatywnie bardziej powszechne, niż było w czasach wydawania wyroku w sprawie 155/79 AM & S Europe, to nadal nie jest możliwe zidentyfikowanie w porządkach prawnych państw członkowskich jednolitych tendencji w tym zakresie ani nawet tendencji wyraźnie większościowych. Dalej w wielu państwach członkowskich prawnicy przedsiębiorstw są wyłączeni z ochrony, jaką daje tajemnica zawodowa[30]. Utrzymanie tej linii orzeczniczej spotkało się z krytyką ze strony doktryny. Co prawda TSUE rozszerzył katalog dokumentów podlegających ochronie ze względu na tajemnicę zawodową, ale wyłączenie prawników przedsiębiorstw z ochrony tajemnicy jest oceniane jednoznacznie negatywnie[31]. Zdaniem komentatorów nie przystaje ono do realiów XXI w. i jest kontrproduktywne w tym sensie, że zatrudnianie prawników na podstawie umowy o pracę zwiększa poziom poszanowania prawa przez dane przedsiębiorstwo, powinno być więc wspierane, a tymczasem komentowane orzecznictwo może prowadzić do jego ograniczenia[32]. Podejście TSUE powoduje również problemy praktyczne i powstanie niepewności prawnej, albowiem te same dokumenty mogą być w pełni chronione przed ujawnieniem w postępowaniach krajowych i pozbawione całkowicie ochrony w postępowaniach przed organami unijnymi[33]. Sam TSUE nie wyjaśnił w zasadzie, dlaczego prawnicy przedsiębiorstw zatrudnieni na podstawie umowy o pracę mieliby być mniej niezależni w wykonywaniu swoich zadań niż prawnicy związani z klientem innymi rodzajami umów[34].
Na gruncie prawa polskiego zarówno adwokat, jak i radca prawny jest obowiązany zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzieleniem pomocy prawnej (art. 6 ust. 1 p.o.a., art. 3 ust. 3 ustawy o radcach prawnych). W przypadku radców prawnych ustawa nie rozróżnia w tym zakresie sytuacji radcy prawnego wykonującego zawód samodzielnie lub w spółce od radcy zatrudnionego na podstawie umowy o pracę. Na gruncie prawa unijnego klientowi-pracodawcy tego ostatniego nie będzie przysługiwała ochrona wynikająca z tajemnicy zawodowej. Komentowane orzeczenie w sprawie C‑776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante może prowadzić do dalszego ograniczenia tajemnicy zawodowej oraz będzie dotyczyło zarówno radców prawnych, jak i adwokatów. Każdy z tych podmiotów może być bowiem wspólnikiem w kancelarii i wówczas reprezentowana kancelaria nie będzie chroniona tajemnicą zawodową w zakresie jej komunikacji z adwokatem lub radcą będącymi wspólnikami, którzy nie zostali uznani za niezależnych. W dalszej perspektywie komentowane orzeczenie TSUE może doprowadzić do nieuzasadnionego i nieproporcjonalnego ograniczenia prawa do sprawiedliwego procesu reprezentowanej przez takiego prawnika kancelarii. W takiej sytuacji adwokat lub radca prawny nie będzie w stanie należycie wykonywać swoich czynności, ponieważ owo należyte wykonywanie zależy od stosunku zaufania, jaki powinien istnieć między prawnikiem a jego klientem. Bez tajemnicy zawodowej to zaufanie nie powstanie[35].
Podsumowanie
Rekapitulując, jednoznaczna ocena wyroku TSUE w sprawie C‑776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante jest problematyczna. Z jednej strony na aprobatę zasługuje pogląd TSUE, który wyklucza przy ocenie niezależności prawnika zastosowanie tego samego automatyzmu, co w przypadku adwokatów lub radców prawnych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Należy w tym zakresie zaakceptować argumentację, wskazując na fakt, że w przypadku reprezentowania przez adwokata lub radcę kancelarii, której jest wspólnikiem, sytuacja może być dużo bardziej zniuansowana i nie musi ona wykluczać niezależności prawnika, brak jest bowiem podstaw do zrównywania statusu wspólnika kancelarii ze statusem pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę ze względu na brak stosunku podporządkowania.
Z drugiej strony należy skrytykować rozszerzenie przez TSUE możliwości uznana za zależnych kolejnej kategorii prawników i to w dodatku w oparciu o kryterium nieprecyzyjne i niejasne. Może to oznaczać nazbyt pochopne wyłączanie adwokatów lub radców prawnych od reprezentacji stron przed TSUE. Trybunał nie zaproponował bowiem żadnych przesłanek, które powinny być brane przy ocenie niezależności wspólnika kancelarii od samej kancelarii. Z innych orzeczeń TSUE, przywołanych w niniejszym opracowaniu, można wywnioskować, że ci wspólnicy, którym powierzono funkcję członka zarządu kancelarii lub powierzono inną wysoką funkcję kierowniczą, nie mogą być uznani za niezależnych i tym samym nie będą mogli reprezentować kancelarii przed TSUE. Zupełnie natomiast nie wiadomo, jak oceniać sytuację wspólników spółek osobowych i cywilnych, w których nie ma zarządu i w których wszyscy wspólnicy są uprawnieni i zobowiązani do prowadzenia spraw spółki. W skrajnym przypadku można by nawet przyjąć, że prawnik będący wspólnikiem kancelarii nie jest strukturalnie, hierarchicznie i funkcjonalnie osobą trzecią w stosunku do niej, w związku z czym nigdy nie może jej reprezentować, gdyż nie jest od niej niezależny. Tyle że w takim przypadku doszłoby do zrównania statusu wspólnika z pracownikiem, a to, jak już zostało zaznaczone, wykluczył sam TSUE.
W dalszej konsekwencji sytuacja ta dodatkowo ogranicza tajemnicę zawodową. Ochrona wynikająca z tajemnicy nie przysługuje w sytuacji, kiedy prawnik reprezentujący daną jednostkę nie jest prawnikiem niezależnym. Jeżeli dojdzie do takiego uznania w przypadku adwokata lub radcy reprezentującego kancelarię, której jest wspólnikiem, wówczas komunikacja tego prawnika z kancelarią nie będzie podlegała ochronie i będzie mogła być ujawniona w toku postępowania przed organami unijnymi, w tym TSUE.
Bibliografia
Baudesson T., Rosher P., Le sécret professionnel face au legal privilege,„Revue de Droit des Affaires Internationales” 2006, nr 1.
Borowicz J., Wykonywanie wolnego zawodu w ramach stosunku pracy w prawie polskim,Wrocław 2020.
Cairns W., EU LAW Privileged few – the CFI continues to exclude in‐house lawyers from confidentiality protection in EU competition cases. Akzo Nobel Chemicals Ltd. and Akcros Chemicals Ltd v. Commission [2008] All ER (EC) 1, „The Law Teacher” 2008, nr 1.
Czerwiński M., Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej adwokata a uzasadniony interes społeczny,„Palestra” 2013, nr 11–12.
Giezek J., O granicach tajemnicy adwokackiej oraz zgodzie „dysponenta” na jej ujawnienie, „Palestra” 2014, nr 9.
González Díaz F.E., Stuart P., Legal professional privilege under EU law: current issues,„Competition Law & Policy Debate” 2017, nr 3.
van Kempen P., Human Rights and Criminal Justice Applied to Legal Persons. Protection and Liability of Private and Public Juristic Entities under the ICCPR, ECHR, ACHR and AfChHPR, „Electronic Journal of Comparative Law” 2010, nr 14.3.
Long C.R., Akzo and the Debate on In-House Privilege in the European Union, „Brigham Young University International Law and Management Review” 2011, nr 8 (1).
Mătuşescu C., The Concept of a ‘Lawyer’ as an Autonomous Concept of European Union Law and the Conditions of Representation before the Union Courts From the Perspective of the Principle of Effective Judicial Protection, „Law Review” 2019, nr 10 (2).
Matusiak-Frącczak M., Ochrona poufności komunikacji klienta z adwokatem. Standardy międzynarodowe, standard Unii Europejskiej oraz standardy krajowe wybranych państw a prawo polskie, Warszawa 2023.
Tapia Hermida A., El requisito de la independencia del abogado. Comentario a la STJUE de 6 de septiembre de 2012, asuntos acumulados C-422/11 P y C-423/11 P, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej, „Revista de Trabajo y Seguridad Social” 2012, nr 357.
[1] Teza wyróżniona przez autorkę.
[2] Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Dz.U. C 202 z dnia 7 czerwca 2016 r., s. 1–388.
[3] Protokół nr 3 do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej – Statut Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
[4] Wyrok TSUE z dnia 4 lutego 2020 r. w sprawie C‑515/17 P i C‑561/17 P Uniwersytet Wrocławski i Rzeczpospolita Polska v. Agencja Wykonawcza ds. Badań Naukowych; postanowienie Sądu UE z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie T-664/16 PJ v Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej.
[5] Postanowienie TSUE z dnia 5 września 2013 r. w sprawie C‑573/11 P ClientEarth v. Rada UE; postanowienie TSUE z dnia 4 grudnia 2014 r. w sprawie C‑259/14 P ADR Center Srl v. Komisja Europejska; postanowienie TSUE z dnia 6 kwietnia 2017 r. w sprawie C‑464/16 P Pénzügyi Ismeretterjesztő és Érdek-képviseleti Egyesület (PITEE) v. Komisja Europejska.
[6] Wyrok TSUE z dnia 6 września 2012 r. w sprawie C-422/11 P Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej i Rzeczpospolita Polska v. Komisja Europejska.
[7] Sąd UE, Regulamin postępowania przed Sądem, Dz.Urz. UE L 105, s. 1, 23.4.2015, art. 78 § 5 w zw. z art. 51 § 2–4.
[8] Wyrok TSUE z dnia 4 września 2025 r. w sprawie C-776/22 P Studio Legale Ughi e Nunziante v. EUIPO.
[9] Postanowienie Sądu UE z dnia 10 października 2022 r. w sprawie T‑389/22 Studio Legale Ughi e Nunziante v. EUIPO.
[10] Wyrok TSUE z dnia 14 września 2010 r. w sprawie C-550/07 P Akzo Nobel Chemicals Ltd i Akcros Chemicals Ltd v. Komisja Europejska; wyrok TSUE w sprawie C-422/11 P Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej; postanowienie TSUE z dnia 29 września 2010 r. w sprawie C‑74/10 P i C‑75/10 P European Renewable Energies Federation ASBL v. Komisja Europejska; postanowienie Sądu UE w sprawie T-664/16 PJ.
[11] Wyrok TSUE w sprawie C-422/11 P Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej; postanowienie Sądu UE sprawie T-664/16 PJ.
[12] A. Tapia Hermida, El requisito de la independencia del abogado. Comentario a la STJUE de 6 de septiembre de 2012, asuntos acumulados C-422/11 P y C-423/11 P, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej, „Revista de Trabajo y Seguridad Social” 2012, nr 357,s. 208.
[13] C. Mătuşescu, The Concept of a ‘Lawyer’ as an Autonomous Concept of European Union Law and the Conditions of Representation before the Union Courts From the Perspective of the Principle of Effective Judicial Protection, „Law Review” 2019, nr 10 (2), s. 102.
[14] Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, Dz.U. z 2024 r. poz. 1564, ze zm.
[15] Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, Dz.U. z 2024 r. poz. 499, ze zm.
[16] J. Borowicz, Wykonywanie wolnego zawodu w ramach stosunku pracy w prawie polskim, Wrocław 2020, s. 347.
[17] Wyrok TSUE w sprawie C‑515/17 P i C‑561/17 P Uniwersytet Wrocławski.
[18] Postanowienie Sądu UE w sprawie T-664/16 PJ.
[19] Wyrok TSUE sprawie C‑515/17 P i C‑561/17 P Uniwersytet Wrocławski.
[20] Postanowienie Sądu UE w sprawie T-664/16 PJ.
[21] Postanowienie TSUE w sprawie C‑74/10 P i C‑75/10 P European Renewable Energies Federation ASBL.
[22] Postanowienie TSUE w sprawie C‑464/16 P PITEE; postanowienie TS w sprawie C‑259/14 P ADR Center Srl.
[23] Postanowienie Sądu UE w sprawie T-664/16 PJ; postanowienie Sądu UE w sprawie T-452/10 ClientEarth.
[24] Postanowienie Sądu UE w sprawie T-664/16 PJ.
[25] Wyrok TSUE z dnia 11 maja 1982 r. w sprawie 155/79 AM & S Europe Limited v. Komisja Europejska.
[26] Wyrok TSUE z dnia 14 maja 1974 r. w sprawie 4/73 J. Nold, Kohlen- und Baustoffgroßhandlung v. Komisja Europejska.
[27] Opinia RG TS J.-P. Warnera z dnia 20 stycznia 1981 r. w sprawie 155/79 AM & S Europe Limited v. Komisja Europejska. Opinia RG TS G. Slynna z dnia 26 stycznia 1982 r. w sprawie 155/79 AM & S Europe Limited v. Komisja Europejska.
[28] Wyrok TSUE w sprawie 155/79 AM & S Europe Limited.
[29] Belgia zmieniła podejście do tajemnicy adwokackiej i radcowskiej, obecnie komunikacja klienta z prawnikiem zatrudnionym na podstawie umowy o pracę jest w tym państwie chroniona – zob. wyrok Cour de cassation (Belgia) z dnia 22 stycznia 2015 r. w sprawie C.13.0532. M. Matusiak-Frącczak, Ochrona poufności komunikacji klienta z adwokatem. Standardy międzynarodowe, standard Unii Europejskiej oraz standardy krajowe wybranych państw a prawo polskie, Warszawa 2023, s. 189.
[30] Wyrok TSUE w sprawie C-550/07 P Akzo Nobel Chemicals Ltd.
[31] T. Baudesson, P. Rosher, Le sécret professionnel face au legal privilege, „Revue de Droit des Affaires Internationales” 2006, Nr 1, s. 37; F.E. González Díaz, P. Stuart, Legal professional privilege under EU law: current issues,„Competition Law & Policy Debate” 2017, nr 3, s. 61, 63–64.
[32] W. Cairns, EU LAW Privileged few – the CFI continues to exclude in‐house lawyers from confidentiality protection in EU competition cases. Akzo Nobel Chemicals Ltd. and Akcros Chemicals Ltd v. Commission [2008] All ER (EC) 1, „The Law Teacher” 2008, nr 1, s. 114–115.
[33] P. van Kempen, Human Rights and Criminal Justice Applied to Legal Persons. Protection and Liability of Private and Public Juristic Entities under the ICCPR, ECHR, ACHR and AfChHPR, „Electronic Journal of Comparative Law” 2010, nr 14.3, s. 3.
[34] C.R. Long, Akzo and the Debate on In-House Privilege in the European Union, „BrighamYoung University International Law and Management Review” 2011, nr 8 (1), s. 6.
[35] Uchwała (siedmiu sędziów) SN z dnia 16 czerwca 1994 r., I KZP 5/94, OSNKW 1994/7-8/41; M. Czerwiński, Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej adwokata a uzasadniony interes społeczny,„Palestra” 2013, nr 11–12, s. 56; J. Giezek, O granicach tajemnicy adwokackiej oraz zgodzie „dysponenta” na jej ujawnienie, „Palestra” 2014, nr 9, s. 60.
