W dniu 24 października br. na Wydziale Prawa i Administracji UG odbyła się współorganizowana przez Krajową Izbę Radców Prawnych, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Wydział Prawa i Administracji UG i Okręgową Izbę Radców Prawnych w Gdańsku konferencja naukowa poświęcona problematyce przymusu adwokacko-radcowskiego w postępowaniu cywilnym i karnym. Spotkanie zgromadziło przedstawicieli świata nauki, praktyków prawa, samorządów radcowskiego, adwokackiego i notarialnego oraz studentów. Celem konferencji była pogłębiona refleksja nad funkcją i przyszłością przymusu adwokacko-radcowskiego, zwłaszcza w kontekście zachodzących zmian w polskim prawie procesowym i w świetle standardów europejskich.
Konferencję otworzył prof. dr hab. Rafał Stankiewicz – Kierownik OBSiL KRRP – referatem „Prawo do sądu a przymus adwokacko-radcowski” poświęconym konstytucyjnemu i konwencyjnemu prawu do sądu. Prelegent podkreślił, że art. 45 Konstytucji RP oraz art. 6 Europejskiej konwencji praw człowieka gwarantują każdemu prawo dostępu do sądu, jednak prawo to nie ma charakteru absolutnego. Wskazano, iż przymus adwokacko--radcowski to istotne ograniczenie tego prawa, a jego zgodność z zasadą proporcjonalności musi być każdorazowo oceniana. Zwrócono uwagę na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, które dopuszcza wprowadzenie obowiązku korzystania z profesjonalnego pełnomocnika, pod warunkiem istnienia realnego i skutecznego systemu pomocy prawnej. Przeprowadzono test proporcjonalności różnych modeli zakresu przymusu (od obecnie obowiązującego do obowiązującego dodatkowo przed sądami I i II instancji).
Kolejny referat „Przymus adwokacko-radcowski jako wartość procesu cywilnego” wygłosił dr hab. Tadeusz Zembrzuski, prof. UW, który przedstawił przymus nie jako ograniczenie, lecz jako wartość dodaną procesu. Wskazano, że profesjonalizacja zastępstwa procesowego podnosi jakość argumentacji pism procesowych i prawnej, przyspiesza postępowanie i odciąża sądy od konieczności pouczania stron, eliminuje z postępowania czynnik nieprofesjonalny. Z perspektywy systemowej przymus jest gwarancją rzetelności procesu i zapewnia równowagę stron – zwłaszcza w postępowaniach w wyższej instancji lub tam, gdzie stawką są fundamentalne wolności i prawa obywatelskie oraz skomplikowane zagadnienia prawne lub procesowe. Prelegent zwrócił uwagę, że zakres przymusu był znacznie szerszy niż obecnie przed sądami w II Rzeczypospolitej. Został znacznie ograniczony z powodów ideologicznych w latach 50. bez przymusu sądu, a i dzisiaj nie zmienił się znacznie od tego czasu.
W części karnej konferencji dr hab. Sławomir Steinborn, prof. UG, omówił zagadnienie „Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu karnym – czy aktualna regulacja spełnia swoją funkcję?”, tj. obowiązujący obecnie zakres przymusu obrończego i pełnomocniczego. Zaznaczył różnice między przymusem a obroną obligatoryjną. Referent zwrócił także uwagę, że w sprawach karnych przymus ma szczególne znaczenie, gdyż dotyczy ochrony podstawowych praw jednostki – wolności osobistej i prawa do obrony. Podkreślono, iż obecne regulacje w wielu przypadkach się sprawdzają, jednak nie zawsze odpowiadają realnym potrzebom stron. Przykładem jest brak przymusu w niektórych sprawach przed Sądem Najwyższym. Wskazał, że rozszerzenie zakresu przymusu winno iść w parze z reformą pomocy prawnej z urzędu – w tym obszarze potrzebna jest reforma zmierzająca do lepszego zrównoważenia prawa do obrony z wymogami sprawności postępowania. W ocenie prelegenta rozszerzaniu przymusu powinno towarzyszyć polepszenie jakości postępowania, co w szczególności winno być także związane z polepszeniem jakości kształcenia i doskonalenia zawodowego adwokatów i radców prawnych.
Następny referat – „Przymus adwokacko-radcowski w sprawach cywilnych – perspektywa prakseologiczna”– zaprezentował dr hab. Piotr Stec, który zanalizował instytucję z punktu widzenia prakseologii, czyli nauki o sprawnym działaniu. Zdaniem prelegenta przymus spełnia funkcję porządkującą postępowanie, ale jego efektywność nie zawsze idzie w parze ze sprawnością. Z punktu widzenia sprawności przymus może być oparty na różnych rozwiązaniach organizacyjno-finansowych. Mogą one mieć charakter pomocy publicznej organizowanej i finansowanej przez państwo, zlecanej i finansowanej przez państwo jako zadanie publiczne (np. regulatorowi rynku, samorządowi zawodowemu), powszechnego ubezpieczenia pomocy prawnej finansowanego przez obywateli lub współfinansowanego przy udziale innych podmiotów. Z perspektywy kosztów społecznych i gospodarczych uzasadnione jest stosowanie przymusu w sprawach. Referent wskazał na potrzebę bardziej elastycznego podejścia, w którym przymus stanowiłby pokrycie rzeczywistych potrzeb obywateli w zakresie pomocy prawnej.
W części porównawczej konferencji przedstawiono dwa referaty na temat Przymusu adwokackiego we Francji (dr hab. Piotr Rylski, prof. UW) i w Niemczech (dr hab. Andrzej Torbus, prof. UŚ) omawiające regulacje obowiązujące w tych krajach. We Francji przymus adwokacki obowiązuje szeroko przed sądami I i II instancji oraz Radą Stanu i Sądem Kasacyjnym, przy czym system pomocy prawnej jest tam znacznie bardziej rozbudowany. W Niemczech przymus adwokacki jest rygorystyczny, ale praktyka sądowa i tradycja prawna przyjmują go jako element porządku prawnego i gwarancję jakości postępowania. Prelegenci podkreślili, że oba systemy są osadzone w silnej kulturze prawnej, a skuteczność przymusu jest tam mniej kwestionowana niż w Polsce. Jednocześnie zwrócono uwagę na różnice w organizacji i finansowaniu pomocy prawnej i dostępie obywateli do profesjonalistów.
Następnie dr hab. Robert Kulski, prof. UŁ, przedstawił referat „O konieczności nowego kształtu przymusu adwokacko-radcowskiego w postępowaniu cywilnym” poświęcony przyszłości tej instytucji w pracach Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Prelegent wskazał, że komisja jeszcze nie zdecydowała o ostatecznym rozwiązaniu legislacyjnym, ale zmiany przymusu powinny iść w kierunku bardziej zróżnicowanego modelu. W jego ocenie przymus adwokacko-radcowski powinien zostać utrzymany w sprawach przed Sądem Najwyższym, a także rozszerzony na inne wysoce sformalizowane postępowania lub wymagające wysokiego stopnia specjalizacji. Nie odrzucił koncepcji wprowadzenia przymusu przez sądami I i II instancji. Podkreślił, że rozwiązania te muszą uwzględniać zarówno interes publiczny, jak i konstytucyjne prawo do sądu. Nowy kształt przymusu powinien być efektem kompromisu między samorządami zawodowymi a ustawodawcą, a przede wszystkim powinien odpowiadać na realne potrzeby obywateli.
Konferencję zamknął referat dr. hab. Anny Machnikowskiej, prof. UG, zastępcy kierownika OBSiL KRRP, „Udział radców prawnych w postępowaniach sądowych – wyniki badań ankietowych” prezentujący wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród całości środowiska radców prawnych. Badania dotyczyły oceny: aktualnej regulacji przymusu, korzyści, które ze sobą niesie, a także kryteriów i zakresu postulowanych zmian regulacyjnych. Wyniki badania wskazują, że w środowisku radcowskim występuje szeroki konsens co do rozszerzenia zakresu przymusu w połączeniu z reformą systemu pomocy prawnej. Rozszerzenie to winno następować stopniowo, poczynając od spraw o najbardziej istotnym znaczeniu dla osób korzystających z pomocy prawnej w sprawach karnych, skomplikowanych sprawach gospodarczych i majątkowych. Jako podstawowe kryteria obejmowania spraw przymusem wskazano stopień ich skomplikowania, wyrównywanie szans słabszej strony, instancję postępowania i znaczenie społeczne. Wskazano też na duże korzyści płynące z rozszerzenia przymusu dotyczące szybkości i jakości postępowania. Wyniki te wpisują się w szerszą debatę nad koniecznością elastycznego modelu przymusu, dostosowanego do charakteru i skali sprawy.
Dyskusja, która toczyła się w trakcie konferencji, wskazała jednoznacznie na potrzebę dalszej refleksji i reformy. Przyszły model powinien opierać się na zasadzie proporcjonalności: chronić sprawność i rzetelność procesu, a jednocześnie nie zamykać obywatelom drogi do sądu. Wyniki badań ankietowych potwierdziły, że także sami radcowie prawni dostrzegają konieczność zmian, co jest ważnym głosem w toczącej się debacie.
Konferencja „Przymus adwokacko-radcowski w perspektywie zmian prawa procesowego” pokazała, jak wielowymiarowe i dyskusyjne jest to zagadnienie. Wystąpienia unaoczniły, że przymus adwokacko-radcowski jest instytucją niosącą ze sobą zarówno korzyści – w postaci profesjonalizacji postępowania – jak i zagrożenia dla prawa do sądu i dostępności wymiaru sprawiedliwości.
