Parking space agreement in the Polish contract law
The subject of the analysis is the civil-law nature of paid provision of parking spaces in commercially operated parking lots. The legal qualification of such situations raises numerous doubts, particularly concerning the nature of the contract between the parking user and the parking manager or owner, as well as the non-contractual use of the parking space. The issue also concerns the implied manner in which the parking contract is concluded, and the binding of the user – most often a consumer – to the parking’s terms and conditions, which serve as a standard contract.
Keywords: parking space agreement, standard contract, terms and conditions, declaration of intent, implied entering into a contract
Słowa kluczowe: umowa dotycząca miejsca parkingowego, standardowa umowa, warunki, deklaracja woli, dorozumiane zawarcie umowy
Wprowadzenie
Parkingi udostępniane odpłatnie są powszechnie spotykane w przestrzeni publicznej. Położone są najczęściej w sąsiedztwie sklepów, obiektów usługowych, rekreacyjnych lub użyteczności publicznej. Nazywane bywają parkingami prywatnymi, termin ten jednak należałoby wiązać nie z niepubliczną własnością nieruchomości, lecz z jej udostępnianiem na zasadach prawa prywatnego. Udostępnianie miejsc postojowych na zasadach komercyjnych odbywa się na gruntach będących własnością prywatną, jak i będących własnością podmiotów publicznych, np. gmin lub spółek komunalnych.
Prywatne parkingi odróżnić należy od stref płatnego parkowania, które mogą być ustalone na drogach publicznych przez radę gminy (miasta) na podstawie przepisów ustawy o drogach publicznych[1]. Zasady korzystania ze stref płatnego parkowania regulowane są przez ustawę i uchwałę rady gminy, a więc źródła prawa powszechnie obowiązującego. Pojęcie parkingu pozbawione jest definicji legalnej, choć występuje w aktach prawnych[2]. Od strony cywilnoprawnej parking jest najczęściej nieruchomością gruntową (niezabudowaną bądź też zabudowaną – np. parkingi wielopoziomowe), na której wyznaczono miejsca parkingowe, stanowiące część tej nieruchomości. Zgodnie z art. 8 u.d.p. parkingi prywatne są drogami wewnętrznymi[3].
Zasady korzystania z parkingów prywatnych stanowią stosunek cywilnoprawny, regulowany normami Kodeksu cywilnego[4]. Właściciel rzeczy ma prawo pobierać z niej pożytki, w tym dochody (art. 140 k.c.), nie budzi więc wątpliwości dopuszczalność odpłatnego udostępniania miejsc postojowych. Stosunek taki może być regulowany umową między korzystającym z parkingu a właścicielem (lub podmiotem, który zarządza parkingiem na podstawie umowy z właścicielem). Umowę o parkowanie można by – na użytek niniejszych rozważań – zdefiniować jako umowę, na której mocy właściciel (posiadacz, zarządca) nieruchomości zezwala korzystającemu na postój pojazdu na jego nieruchomości, a korzystający zobowiązuje się do zapłaty wynagrodzenia, choć nie można też wykluczyć nieodpłatnego udostępniania miejsc parkingowych.
Umowy te wywołują liczne kontrowersje. Wątpliwości wzbudza sposób zawierania umowy o parkowanie, postanowienia spotykane w takich umowach, ich potencjalna abuzywność, a także kwalifikacja umowy jako nazwanej lub nienazwanej. Celem artykułu jest analiza charakteru umowy korzystania z parkingu, w szczególności pod kątem powyższych zagadnień. Tematyka ta dotyka podstawowych instytucji prawa cywilnego, takich jak istota oświadczenia woli czy też znaczenie wzorca umownego.
Wzorce umów o parkowanie mają liczne cechy wspólne, nie są one jednak identyczne. Rozważania odnosić się będą do postanowień powszechnie spotkanych w tego rodzaju umowach lub wzorcach. Trzeba jednak podkreślić, że cechują się one siłą rzeczy pewnym stopniem abstrakcyjności. Konkretne umowy lub wzorce umów mogą bowiem w różny sposób regulować wynikające z nich stosunki, a jednoznaczne wnioski co do zgodności określonych postanowień umownych z k.c. czy też kwalifikacji danej umowy mogą być formułowane jedynie w oparciu o analizę konkretnej umowy.
1. Zawarcie umowy o parkowanie
Umowa o korzystanie z parkingu jest najczęściej zawierana w sposób dorozumiany[5]. Do zawarcia takich umów dochodzi przez zachowania stron będące środkiem przejawu ich woli przy użyciu znaków pozajęzykowych. Strony nie składają ustnie oświadczeń ani ich nie spisują w formie dokumentu[6]. Umowa taka jest więc najczęściej tzw. umową adhezyjną, tj. zawieraną bez rokowań pomiędzy stronami[7]. Umowa o parkowanie może zostać zawarta w dowolny sposób, gdyż żaden przepis prawa nie przewiduje dla niej szczególnej formy. Uznawana bywa często za umowę najmu lub przechowania, a dla żadnej z nich k.c. nie czyni żadnych zastrzeżeń co do wymaganej formy[8]. Umowa o parkowanie może więc zostać zawarta przez każde zachowanie wyrażające wolę jej zawarcia przez strony[9]. Parkingi prywatne często pozbawione są pracowników obsługi, a korzystający opłatę wnosi w automacie, w którym określa też czas parkowania i pobiera tzw. bilet parkingowy.
Regulaminy parkingów często stanowią, że umowa o parkowanie zostaje zawarta z chwilą wjazdu na parking, a kończy się z chwilą jego opuszczenia. Możliwość taką zaaprobował Sąd Apelacyjny w Katowicach[10]. Teza taka jest wątpliwa. Oświadczenie woli może być złożone w dowolnej formie, jednak uzewnętrzniać musi ono wolę, która była pierwotna w stosunku do zachowania będącego oświadczeniem. Wynika to z samego określenia „oświadczenie woli”, jak również z jego definicji z art. 60 k.c. Dorozumiane oświadczenie woli jest czynnością konwencjonalną, tj. zachowaniem skierowanym do innych osób, wyrażającym sens określony konwencją, czyli taki, którego sens i znaczenie wynika z określonych reguł społecznych, obyczajowych, prawnych, powszechnie stosowanych reguł znaczeniowych[11].
Pojawia się pytanie, czy wjechanie na parking jest per se czynnością, która konwencjonalnie stanowi oświadczenie woli o zawarciu umowy o parkowanie. Odpowiedź wydaje się być negatywna. Wjechanie na parking jest czynnością faktyczną, wręcz mechaniczną, polegającą na przemieszczaniu się przez człowieka przy użyciu pojazdu i nie można dopatrywać się w nim zamiaru wywołania skutków prawnych. W większości kontekstów, w jakich występuje, czynność ta nie jest związana z zawarciem umowy. Zajęcie np. miejsca postojowego na drodze publicznej (poza strefą płatnego parkowania) nie wiąże się na ogół ze skutkami cywilnoprawnymi. Zatrzymanie samochodu na miejscu parkingowym nie jest powszechnie postrzegane w kategoriach zawarcia umowy. Nie inaczej jest na parkingach prywatnych, gdzie sama czynność wjazdu i zajęcia miejsca postojowego jest przecież identyczna.
W polskiej nauce prawa cywilnego dominująca jest teoria obiektywna oświadczenia woli, kładąca nacisk nie na zamiar wywołania skutków prawnych, lecz na wywołanie u innych osób uzasadnionego przekonania o takiej intencji[12]. Nawet jednak mając to na uwadze, brak podstaw do przyjęcia, że wjazd na parking mógłby być odczytywany jako oświadczenie woli o zawarciu umowy. Przeciwnie, gdyby przyjąć, że w określonych przypadkach zajęcie miejsca parkingowego może stanowić oświadczenie, to stanowiłoby to nie konwencję, lecz wyjątek od powszechnego rozumienia tego zachowania[13].
Przyjęcie, że wjazd na parking to zawarcie umowy, rodzi też problemy praktyczne. Żeby można było mówić o zawarciu umowy, teren parkingu musi być oznakowany w sposób pozwalający korzystającemu rozpoznać, że korzystanie z niego jest odpłatne lub podlega innym umownym zasadom[14]. Zapoznanie się z oznakowaniem, a tym bardziej regulaminem, przed wjazdem na parking może być niemożliwe, zwłaszcza w sposób, który umożliwiałby rezygnację z wjazdu na skutek braku akceptacji dla warunków umowy. Przed wjechaniem na parking kierujący nie zatrzymuje się po to, żeby zapoznawać się z warunkami, i nie można tego od niego oczekiwać. Mogłoby to powodować utrudnienia w ruchu lub narażałoby kierującego nawet na odpowiedzialność za wykroczenie z art. 90 Kodeksu wykroczeń[15]. Rezygnacja z korzystania z parkingu jest często możliwa dopiero już po wjechaniu na parking, gdyż dopiero wtedy kierujący będzie mógł zawrócić, żeby z niego wyjechać. Nasuwa się pytanie, jak interpretować sytuację, w której kierujący wjechał na parking, ale szybko z niego wyjechał, rezygnując z korzystania. Przyjmując koncepcję wjazdu na parking jako zawarcia umowy, należałoby uznać, że umowa została zawarta. Opuszczenie parkingu stanowi jednak dobitny wyraz braku woli korzystania z niego. Przyjęcie, że już sam wjazd na parking powoduje zawarcie umowy, jawi się wręcz jako sprzeczne z zasadami obrotu i wyłączające swobodę powzięcia decyzji i wyrażania woli. Zawarcie umowy odbywałoby się automatycznie, niezależnie od świadomości i woli kierującego pojazdem. Uniknięcie zawarcia umowy byłoby natomiast utrudnione i wymagałoby ponadprzeciętnego starania. Sytuacja taka jest niemożliwa do zaakceptowania. Koncepcję, jakoby już sam wjazd na parking miał stanowić oświadczenie skutkujące zawarciem umowy, należy więc odrzucić.
Zawarcie umowy o parkowanie musi więc następować w inny sposób, poprzez czynności, które w sposób jednoznaczny manifestują wolę korzystania z parkingu na warunkach umownych. Trafny wydaje się pogląd, że do zawarcia umowy dochodzi z chwilą wprowadzenia do automatu czasu postoju, danych pojazdu, opłacenia parkowania lub wydruku biletu. W ten sposób uzewnętrzniana jest wola zawarcia umowy oraz określane są jej podstawowe warunki, takie jak czas trwania umowy oraz wysokość opłaty. W razie niedokonania tego rodzaju czynności nie następuje zawarcie umowy o parkowanie, lecz bezumowne korzystanie z parkingu, które uprawnia właściciela do żądania wynagrodzenia na podstawie art. 224 i 225 k.c.[16] Wynagrodzenie przysługiwałoby właścicielowi w wysokości odpowiadającej stawkom rynkowym[17]. Założyć można, że w większości przypadków zastosowanie będą mogły znaleźć stawki ustalone przez właściciela dla umownego korzystania z parkingu, o ile nie odbiegają one istotnie od stawek rynkowych.
Rozważyć można też uznanie takiej sytuacji za zawarcie umowy o parkowanie per facta concludentia poprzez przystąpienie do niej przez korzystającego. Hipoteza taka nie byłaby jednak trafna. Po pierwsze wola korzystania z parkingu nie jest równoznaczna z wolą zawarcia umowy. Prawo cywilne reguluje sytuację bezumownego korzystania z rzeczy, a zatem faktyczne używanie cudzej rzeczy nie powoduje co do zasady zawarcia umowy o korzystanie ani nie stwarza domniemania zawarcia takiej umowy. Po drugie uznanie, że doszło do zawarcia umowy, wymagałoby złożenia przez strony zgodnych oświadczeń woli. W praktyce jednak przejawy woli właściciela zawarte w umieszczanych znakach i regulaminach świadczą nieraz o braku akceptacji dla korzystania z parkingu – np. zastrzeżenie, że korzystający nie może korzystać z parkingu bez pobrania biletu lub nie ma prawa korzystać z parkingu, jeżeli nie akceptuje treści regulaminu. Zachowanie korzystającego, który zostawia pojazd na parkingu bez wniesienia opłaty czy też pobrania biletu, również świadczy raczej o braku woli zawierania umowy mimo faktycznego korzystania z parkingu, co skłania do oceny takiego stanu rzeczy jako bezumownego korzystania, a nie dorozumianego zawarcia umowy. Zawarcie umowy jest wykluczone przez brak komplementarności przejawów woli osób, które miałyby być stronami tej umowy. W doktrynie wskazano, że nie dojdzie do konkludentnego zawarcia umowy, gdy kierowca pozostawi samochód na prywatnym parkingu, jednocześnie oświadczając, że nie będzie za niego płacił[18].
Obecność na parkingu oznakowania informującego o warunkach korzystania przesądzałaby natomiast o braku dobrej wiary korzystającego z parkingu bezumownie, gdy towarzyszące okoliczności sprawiają, że wie lub powinien wiedzieć, że nie jest do tego uprawniony[19].
Wnioski powyższe dotyczą sytuacji, w której korzystający z parkingu dopiero po rozpoczęciu postoju pobiera bilet i dokonuje opłaty za określony czas parkowania w automacie. Zawarcie umowy o parkowanie może odmiennie kształtować się na inaczej zorganizowanym parkingu. Niektóre parkingi prywatne mają wjazd zamknięty szlabanem, który podnosi się po pobraniu biletu z automatu, czego kierujący z reguły może dokonać, nie wysiadając z pojazdu. Opłata zaś wnoszona jest bezpośrednio przed opuszczeniem parkingu, za czas rzeczywistego korzystania, ustalony w oparciu o datę i godzinę wydruku biletu. W takiej sytuacji również umowa zawarta jest z momentem pobrania biletu parkingowego, z tym, że następuje to przed wjazdem na parking, który bez tego jest niemożliwy. Treść takiej umowy określałyby warunki, jakie były możliwe do odczytania przez korzystającego w momencie pobierania biletu.
2. Regulamin parkingu
Treść umowy o parkowanie kształtowana jest przez okoliczności towarzyszące jej zawarciu, w tym umieszczane na parkingu tablice informujące o odpłatności i innych warunkach korzystania[20]. Na parkingu prywatnym zwykle umieszczony jest także regulamin, określający obowiązki korzystającego, zasady korzystania, reklamacji i inne warunki umowy. Nie istnieje rzecz jasna uprawnienie właściciela nieruchomości do ustalania norm, które na podobieństwo przepisów prawa wiązałyby każdego, kto znajdzie się na jego terenie. Regulaminy stanowią wzorce umowy w rozumieniu art. 384 k.c. Żeby regulamin skutecznie wiązał korzystającego, musi dojść do złożenia przez niego oświadczenia, choćby dorozumianego, o zawarciu umowy o parkowanie oraz do ziszczenia się przesłanek związania wzorcem umowy określonych w art. 384 k.c. Nie jest to ze sobą równoznaczne, gdyż k.c. wyraźnie odróżnia wzorzec umowy od umowy oraz zawarcie umowy od związania wzorcem (art. 384 § 1 k.c., art. 385 § 1 k.c.). Wzorzec nie kreuje stosunku umownego ani zobowiązań drugiej strony, jeżeli nie doszło do zawarcia umowy, i nie jest wiążący dla kontrahenta przed zawarciem umowy[21]. Wzorzec nigdy też nie będzie wiążący dla korzystającego z parkingu, jeżeli nie doszło do zawarcia umowy, a korzystanie następuje w sposób bezumowny.
Wzorzec umowy ustalony przez jedną stronę (proponenta) wiąże drugą stronę (adherenta), jeżeli został jej doręczony przed zawarciem umowy (art. 384 § 1 k.c.). Od zasady tej przewidziany jest wyjątek – jeżeli posługiwanie się wzorcem jest w danych stosunkach zwyczajowo przyjęte, wiąże on także, gdy druga strona mogła się z łatwością z nim zapoznać. Nie dotyczy to umów zawieranych z udziałem konsumentów, z wyjątkiem umów powszechnie zawieranych w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego – tzw. umów bagatelnych (art. 384 § 2 k.c.).
Doręczenie wzorca musi być rzeczywiste, tj. musi on być doręczony przed zawarciem umowy w taki sposób, aby adherent mógł się zapoznać z jego treścią. Warunku tego nie spełnia samo poinformowanie o istnieniu wzorca i możliwości zapoznania się z nim w określonym miejscu[22]. Przedkładając powyższe na realia umów o parkowanie, w większości przypadków doręczenie wzorca nie jest w ogóle możliwe. Korzystający (adherent) nie wchodzi bowiem w kontakt z żadną osobą i nic nie jest mu doręczane. Umieszczenie regulaminu na terenie parkingu, choćby w widocznym miejscu, nie jest doręczeniem. Tym samym związanie korzystającego regulaminem parkingu nie może nastąpić w trybie określonym art. 384 § 1 k.c.
Bardziej skomplikowana jest kwestia możliwości inkorporacji regulaminu do umowy o parkowanie w oparciu o przesłankę możliwości łatwego zapoznania się z treścią wzorca przez drugą stronę (udostępnienia wzorca). Możliwe wydaje się przyjęcie, że w stosunkach, do których należy umowa o parkowanie, posługiwanie się wzorcem jest zwyczajowo przyjęte. Problemem pozostają pozostałe przesłanki inkorporacji wzorca. Przyjmuje się, że udostępnienie może nastąpić poprzez wywieszenie wzorca umowy, wyłożenie, wyświetlenie w łatwo dostępnym miejscu. Wzorzec musi zostać tak udostępniony, żeby adresat mógł łatwo zapoznać się z jego treścią[23]. Nie wystarczy sam fakt fizycznego dostępu do wzorca – wymagane jest zapewnienie drugiej stronie realnej możliwości zapoznania się z nim. Udostępnienie pozorne lub niestwarzające w praktyce adherentowi możliwości zapoznania się z wzorcem nie spowoduje inkorporacji wzorca do umowy[24]. Możliwość łatwego zapoznania się z treścią wzorca musi istnieć przed zawarciem umowy[25]. Udostępnienie wzorca, a nawet jego doręczenie, dokonane po zawarciu umowy, nie będzie więc skuteczne[26]. W umowach konsumenckich domniemywa się abuzywność postanowień, z którymi konsument nie mógł się zapoznać przed zawarciem umowy (art. 3853 pkt 4 k.c.).
Regulaminy parkingów często stanowią, że zawarcie umowy i związanie regulaminem następuje z chwilą wjazdu na parking. Nie jest to prawidłowe, z przyczyn już omówionych. Postanowienie takie nie może być skuteczne również z innych powodów. Adherent nie jest i nie może być związany wzorcem przed zawarciem umowy, zatem treść wzorca nie może przesądzać o zawarciu umowy ani regulować sposobu jej zawarcia. Postanowienie takie prowadzi wręcz do absurdu, gdyż zmierzając do związania adherenta regulaminem, w rzeczywistości wykluczałoby taką możliwość. Zapoznanie się z treścią wzorca jest z reguły niemożliwe przed wjechaniem na parking i zatrzymaniem pojazdu. Choćby regulamin był umieszczony przy samym wjeździe, to nie można oczekiwać od kierującego pojazdem, by się przed nim zatrzymywał, w miejscu nieprzeznaczonym do postoju, i czytał regulamin. Możliwość zapoznania się z wzorcem byłaby iluzoryczna, a nie rzeczywista. Jeżeli by przyjąć, że umowa o parkowanie zostaje zawarta z momentem wjazdu na parking, to możliwość zapoznania się z treścią wzorca występowałaby dopiero po zawarciu umowy, a to uniemożliwiałoby jego włączenie do umowy.
Jeżeli natomiast do zawarcia umowy doszło poprzez pobranie biletu parkingowego, określenie umówionego czasu korzystania z parkingu, wniesienie opłaty itp., to możliwe byłoby uznanie, że korzystający miał rzeczywistą możliwość łatwego zapoznania się z jego treścią przed zawarciem umowy, jeżeli rzecz jasna regulamin faktycznie był w odpowiedni sposób udostępniony. Jeżeli korzystający nie wykonał żadnych tego rodzaju czynności, korzystanie z parkingu następuje bezumownie. W braku zawarcia umowy niemożliwe jest związanie wzorcem.
Odmiennie sytuacja kształtuje się w przypadku parkingu, na którym skorzystanie z automatu i zawarcie umowy następuje przed wjazdem na parking (pobranie biletu powodujące podniesienie szlabanu). W tym wypadku zawarcie umowy odbywa się na warunkach, jakie mogły być jednoznaczne odczytywalne dla korzystającego w momencie dokonywania tej czynności. Trudno tu znaleźć miejsce dla doręczenia lub udostępnienia wzorca w sposób umożliwiający łatwe zapoznanie się z nim, co wyklucza jego włączenie do umowy.
Możliwość inkorporacji wzorca do umowy konsumenckiej przez jego udostępnienie jest możliwa wyłącznie w odniesieniu do tzw. umów bagatelnych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego w Katowicach umowa o parkowanie stanowi umowę bagatelną, a konsument może zostać związany regulaminem poprzez jego udostępnienie[27]. Odmiennie wyraził się Sąd Okręgowy w Katowicach, którego zdaniem korzystanie z gruntów prywatnych w celach parkingowych nie stanowi drobnej sprawy życia codziennego, niezależnie od częstotliwości tego zjawiska[28]. W piśmiennictwie wyrażono aprobatę dla takiego stanowiska[29].
W doktrynie podnosi się, że umowami bagatelnymi są umowy dotyczące świadczeń o niewielkiej wartości, służące do zaspokajania zwykłych potrzeb, niezwiązanych z zaciąganiem zobowiązań mogących wpłynąć na stan majątkowy konsumenta. Poddaje się w wątpliwość możliwość uznania za bagatelne umów o niewielkiej wartości pierwotnych świadczeń, których naruszenie może jednak skutkować poważnymi konsekwencjami majątkowymi, jak również takich, które modyfikują na niekorzyść konsumenta zasady odpowiedzialności odszkodowawczej[30]. Na ocenę, czy dana umowa jest umową bagatelną, ma wpływ również treść wzorca. Jeżeli zawiera on postanowienia, których nie można uznać za drobne i powszechnie stosowane w bieżących sprawach – wówczas wzorzec powinien zostać doręczony adherentowi na zasadzie art. 384 § 1 k.c.[31].
Umowa o parkowanie polegająca na samej regulacji odpłatności parkowania mogłaby być uznana za bagatelną. Jednakże włączenie do niej treści powszechnie spotykanych w regulaminach może już skłaniać do podważenia tej oceny. W szczególności we wzorcach często zastrzegane jest obciążanie adherenta karami umownymi (których wysokość z reguły wielokrotnie przewyższa opłatę za parkowanie) czy też nakładanie na niego dodatkowych obowiązków, takich jak umieszczenie wydruku z automatu za szybą pojazdu, czy też umożliwienie bezpłatnego korzystania z parkingu przez np. pierwszą godzinę pod określonymi warunkami. Tego rodzaju dodatkowe postanowienia odbierałyby umowie przymiot zawartej w sprawie „drobnej”. Zgodzić się należy wobec tego ze stanowiskiem wyrażonym w doktrynie, że: „Jeśli naruszenie zobowiązania miałoby poważne konsekwencje majątkowe, to należy przyjąć, że stosuje się zasadę podstawową, określoną w art. 384 § 1 KC: aby wzorzec wiązał osobę, wobec której jest stosowany, wymagane jest jego doręczenie. Samo umieszczenie wzorca w widocznym miejscu, np. na tablicy informacyjnej przy wjeździe na parking, nie będzie zatem wystarczające”[32].
Rozważając możliwość związania adherenta wzorcem umowy w trybie art. 384 § 2 k.c., trzeba mieć na uwadze, że tryb ten to wyjątek od reguły z art. 384 § 1 k.c. Wyjątek ten nie może być stosowany w umowach konsumenckich, jednakże od tej zasady przewidziany jest kolejny wyjątek, dotyczący umów bagatelnych. Związanie konsumenta wzorcem bez jego doręczenia jest więc możliwe jedynie w drodze wyjątku od wyjątku. Do uznania, że doszło do związania konsumenta wzorcem w trybie art. 384 § 2 k.c., podchodzić należy więc z ogromną ostrożnością, a przesłanki tego związania interpretować w sposób ścisły, a wręcz zawężający. Trafnie zauważa się, że art. 384 § 2 k.c. należy wykładać restryktywnie, a w razie wątpliwości co do spełnienia przesłanek inkorporacji wzorca w trybie udostępnienia przyjmować, że wymagane było doręczenie[33]. Jeżeli więc zachodzą wątpliwości co do rzeczywistego udostępnienia wzorca korzystającemu z parkingu przed zawarciem umowy, czy też co do bagatelności umowy kształtowanej wzorcem, to należy przyjąć, że wzorzec ten konsumenta nie wiąże, jeżeli nie został mu przed zawarciem umowy doręczony.
Regulaminy parkingów prywatnych zawierają niekiedy treści, które mają ułatwić ich inkorporację lub wręcz ją spowodować z pominięciem przesłanek ustawowych. Chodzi zwłaszcza o postanowienie, że umowa parkowania zostaje zawarta na warunkach określonych regulaminem z chwilą wjazdu na parking albo nakładające na klienta obowiązek zapoznania się z regulaminem i jego przestrzegania. Zmierzają one w istocie do wykreowania w treści wzorca podstaw jego inkorporacji – zgodnie z regulaminem regulamin wiąże korzystającego, ponieważ regulamin tak stanowi. Takie postanowienia nie mogą być skuteczne jako naruszające przepisy art. 384 § 1 i 2 k.c. lub mające na celu ich obejście. Tym samym dotknięte byłyby wadą nieważności zgodnie z art. 58 § 1 k.c.
3. Kwalifikacja umowy o parkowanie
Charakter umowy zawieranej przez osobę korzystającą z parkingu z właścicielem nie jest do końca jasny. Wzorce umowne najczęściej określają ją jako umowę najmu miejsca parkingowego. Taka kwalifikacja spotkała się z aprobatą w orzecznictwie i piśmiennictwie[34]. Zwrócono jednak uwagę na inne możliwości kwalifikacji takiej umowy – jako przechowania, gdy dotyczy parkingu strzeżonego, lub umowy nienazwanej łączącej cechy najmu i przechowania[35].
3.1. Umowa najmu
Przez umowę najmu wynajmujący zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do używania przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a najemca zobowiązuje się płacić wynajmującemu umówiony czynsz (art. 659 § 1 k.c.). Do essentialia negotii umowy najmu należy więc oznaczenie przedmiotu najmu[36]. Może nim być oznaczona rzecz ruchoma lub nieruchoma, a także zbiór rzeczy z przynależnościami lub część składowa rzeczy. Przedmiotem najmu nie może być rzecz oznaczona tylko co do gatunku[37].
Przedmiotem najmu może być część rzeczy, w tym fragment nieruchomości[38]. Nie ma przeszkód, by przedmiotem najmu było miejsce parkingowe. W przypadku parkingów prywatnych miejsce to najczęściej nie jest jednak oznaczone. W literaturze wyrażono stanowisko, że możliwe jest zawarcie umowy najmu niezindywidualizowanego miejsca parkingowego[39]. Teza ta wymaga krytycznego rozważenia. Korzystający ponosi opłatę za postój na parkingu, a nie na konkretnym miejscu parkingowym. Trudno więc powiedzieć, by przedmiotem umowy była oznaczona rzecz lub jej część, skoro obowiązki i prawa stron nie odnoszą się do rzeczy, która byłaby przedmiotem najmu. Przedmiotem umowy jest raczej udzielenie korzystającemu z parkingu uprawnienia do pozostawienia pojazdu na nieruchomości, a nie oddanie mu jej do używania. Nie jest to konstrukcja charakterystyczna dla najmu. Można zadać pytanie, czy zmiana miejsca postojowego przez korzystającego powoduje zmianę umowy lub zawarcie nowej, z uwagi na inny przedmiot umowy, czyli inne miejsce parkingowe, oraz co w takiej sytuacji dzieje się z najmem poprzedniego miejsca – czy wygasa, czy trwa nadal. Najem nie wygasa z tego powodu, że najemca w danej chwili nie używa jego przedmiotu. Kolejnym problemem jest możliwość zajęcia miejsca fizycznie zwolnionego przez inną osobę. Jeżeli miejsce to było przedmiotem najmu przez poprzedniego korzystającego, a najem ten nie wygasł (gdyż najemca np. zmienił miejsce parkingowe albo opuścił parking przed upływem opłaconego czasu parkowania), to w przypadku zawarcia kolejnej umowy tego samego miejsca parkingowego z inną osobą przedmiot najmu byłby dotknięty wadą prawną – obciążony uprawnieniem obligacyjnym drugiego najemcy[40]. Taka sytuacja w zasadzie nie podważa ważności umowy, lecz wiąże się z odpowiedzialnością wynajmującego z tytułu rękojmi (art. 664 k.c.). Najemca byłby w takiej sytuacji uprawniony do rozwiązania umowy bez zachowania terminów wypowiedzenia, choć w praktyce – biorąc pod uwagę specyfikę tych umów i ich krótkotrwałość – trudno sobie wyobrazić wykonywanie tych uprawnień. Wydaje się jednak, że powszechnie występująca konstrukcja pozbawionego obsługi parkingu niestrzeżonego wyklucza możliwość, by można było mówić o występowaniu świadczenia „oddania rzeczy do używania” w rozumieniu art. 659 § 1 k.c. „Oddanie rzeczy” przez wynajmującego rozumie się jako jego stałe zachowanie się w taki sposób, aby najemca mógł bez przeszkód realizować swe uprawnienie, tj. używać oddaną w najem rzecz przez cały czas trwania najmu[41]. W omawianym przypadku parkingu wynajmujący może być nawet pozbawiony możliwości takiego zachowania, gdyż nie ma żadnego wpływu na dostępność miejsc parkingowych czy też to, który kierowca zajmuje jakie miejsce. Tym samym właściciel parkingu nie tylko nie oddaje korzystającemu miejsca do używania, ale też nie jest w stanie zapewnić, że jakiekolwiek miejsce będzie dla niego dostępne np. w przypadku próby zmiany miejsca przez korzystającego.
Hipotetycznie można by uznać umowę o parkowanie za najem, którego przedmiotem nie jest jednak miejsce parkingowe, lecz cały parking. Ograniczenie uprawnienia korzystającego do jednego miejsca postojowego jest natomiast umówionym sposobem korzystania z rzeczy. Zawarcie umowy najmu tej samej rzeczy z więcej niż jednym najemcą jest dopuszczalne, o ile tylko korzystanie z niej przez najemców jest możliwe zgodnie z umówionym sposobem korzystania z rzeczy. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Warszawie, żaden przepis prawa takiej możliwości nie wyklucza[42].
Umowa najmu zawarta może być na czas oznaczony lub nieoznaczony. Oznaczenie czasowe trwania stosunku najmu może zostać dowolnie sformułowane – najczęściej poprzez określenie daty końcowej lub wskazanie okresu, w którym najem będzie trwał (dni, miesiące, lata itp.)[43]. W przypadku parkingu, na którym z góry następuje określenie czasu parkowania i wniesienie opłaty, umowa byłaby umową zawartą na tak oznaczony czas. Określenie czasu trwania umowy byłoby natomiast problemem, gdyby przyjąć koncepcję wjazdu na parking jako zawarcia umowy i wyjazdu jako jej zakończenia. Przy takich założeniach wymiar uiszczonej opłaty nie ma wpływu na czas trwania umowy. Prowadziłoby to do pytania, jak potraktować sytuację, w której korzystający opłaci określony czas parkowania, ale wyjedzie przed jego upływem, a zgodnie z umową najem ustaje wraz z opuszczeniem parkingu. Można by w takiej sytuacji mówić o powstaniu bezpodstawnego wzbogacenia po stronie wynajmującego, który otrzymał zapłatę za niewykonane świadczenie – czynsz najmu za dłuższy okres, niż trwał najem. Ewentualne postanowienie umowne wyłączające obowiązek wynajmującego do zwrotu nadwyżki w umowie konsumenckiej mogłoby ponadto zostać uznane za niedozwolone na podstawie art. 3851 § 1 i art. 3853 pkt 12 k.c.
Czas trwania umowy nie jest określony z góry na parkingu, na którym umowa jest zawierana poprzez pobranie biletu przed wjazdem na parking, a opłata uiszczana bezpośrednio przed wyjazdem. Umowa będzie wówczas trwała do wyjazdu z parkingu. Takie rozwiązanie jest dopuszczalne w ramach stosunku najmu. Termin końcowy trwania umowy najmu na czas oznaczony można również określić poprzez wskazanie przyszłego zdarzenia, jeżeli tylko jego nastąpienie jest pewne w ramach rozsądnych oczekiwań[44]. Przepisy k.c. nie przewidują żadnych ograniczeń co do sposobu oznaczenia czasu trwania umowy najmu, wobec czego w ramach swobody umów możliwe jest oznaczenie czasu jej trwania do określonego, przyszłego zdarzenia, takiego jak wyjazd z parkingu przez najemcę.
3.2. Umowa przechowania
Istotą przechowania jest piecza przechowawcy nad rzeczą powierzoną (art. 835 k.c.). Przechowawca powinien strzec przedmiotu umowy przed utratą lub szkodą oraz zachować go w stanie niepogorszonym[45]. Umowa o parkowanie tylko wtedy może być uznana za umowę przechowania, gdy z okoliczności wynikało będzie, że właściciel zobowiązuje się do pieczy nad pozostawionym pojazdem[46]. Może to więc dotyczyć tylko parkingu strzeżonego.
Za elementy świadczące o tym, że umowa o parkowanie ma charakter przechowania, Sąd Apelacyjny w Warszawie uznał ogrodzenie parkingu, umieszczenie przy wjeździe szlabanów i budek wartowniczych, otrzymanie przez klienta dokumentu z wpisanym numerem rejestracyjnym pojazdu, sprawdzenie przy wyjeździe przez wartowników, czy osoba wyjeżdżająca z parkingu jest do tego uprawniona[47]. Nie oznacza to rzecz jasna, że wszystkie te elementy są wymagane. Do uznania, że postój pojazdu na parkingu ma charakter przechowania, wystarczyłoby również mniej restrykcyjne otoczenie parkingu. Mogłyby o tym przesądzać dowolne elementy wyrażające wolę właściciela do zobowiązania się do zachowania zaparkowanych pojazdów w stanie niepogorszonym, a nie jedynie udostępnienia miejsca postojowego.
Większość parkingów prywatnych spotykanych w przestrzeni publicznej to parkingi niestrzeżone. Regulaminy takich parkingów nieraz zawierają postanowienia wprost wyłączające odpowiedzialność właściciela parkingu za pozostawione pojazdy. Brak zobowiązania do zachowania rzeczy w stanie niepogorszonym wyklucza uznanie takiego stosunku za przechowanie.
Zobowiązanie przechowawcy do pieczy nad pozostawionym na parkingu samochodem nie będzie istniało w przypadku bezumownego korzystania z parkingu przez korzystającego. Bezumowne korzystanie z nieruchomości nie może bowiem rodzić po stronie jej właściciela obowiązku pieczy nad rzeczami korzystającego wniesionymi na tę nieruchomość.
3.3. Umowa mieszana lub nienazwana
Elementami wspólnymi dla większości rodzajów umów o parkowanie jest zezwolenie korzystającemu na postój pojazdu na nieruchomości i zobowiązanie korzystającego do zapłaty wynagrodzenia. Od pozostałych postanowień umowy lub ich braku zależy, czy stosunek ten bliższy będzie najmowi, przechowaniu czy też może umowie mieszanej lub nienazwanej. Wydaje się, że najczęściej będzie to umowa nienazwana zbliżona do najmu, choć niebędąca najmem sensu stricto z uwagi na niedookreślenie jej przedmiotu i akcent położony na uprawnienie korzystającego do pozostawienia pojazdu na cudzym gruncie, a nie oddanie określonej rzeczy do używania. To upodabnia ją do przechowania, jednakże umowa o parkowanie najczęściej pozbawiona jest kluczowego dla przechowania elementu, jakim jest zobowiązanie przechowawcy do pieczy nad powierzoną rzeczą. Nie bez racji przy tym wskazuje się w doktrynie, że do uznawania danej umowy za nienazwaną należy podchodzić z ostrożnością, gdyż zbędne byłoby uznawanie istnienia umowy nienazwanej w sytuacji, gdy dana umowa wykazuje cechy właściwe dla znanego ustawie typu umowy[48]. Wydaje się jednak, że konstrukcja umowy o parkowanie, choć wykazuje pewne podobieństwa do najmu oraz przechowania, to swoją istotą od nich odstaje i nie jest stricte tożsama z żadną z nich[49].
Nie można też wykluczyć zawarcia umowy dotyczącej konkretnego miejsca parkingowego, która będzie typową umową najmu, bądź też zastrzeżenia w umowie niebędącej stricte umową najmu, że przepisy o najmie będą do niej odpowiednio stosowane. Możliwe ponadto wydaje się odpowiednie stosowanie do umowy o parkowanie przepisów o najmie na zasadzie analogii, nawet bez takiego zastrzeżenia. Wskazuje się w literaturze na możliwość stosowania przepisów o umowie nazwanej per analogiam do umowy nienazwanej, która do danej umowy nazwanej wykazuje podobieństwo[50]. Możliwe jest również zawarcie nieodpłatnej umowy o parkowanie, która będzie wówczas umową zbliżoną do użyczenia (art. 710 k.c.) lub nieodpłatnego przechowania (art. 836 § 2 k.c.)[51].
4. Kary umowne
Być może najbardziej kontrowersyjnym elementem umów o parkowanie są zastrzegane we wzorcach „opłaty dodatkowe”, nakładane na korzystającego w razie nieprzestrzegania warunków umowy. Opłaty przewidziane bywają zwłaszcza za nieumieszczenie za szybą pojazdu biletu parkingowego, niewprowadzenie do automatu numeru rejestracyjnego czy przekroczenie opłaconego czasu parkowania[52].
Koncept opłaty dodatkowej zdaje się być zapożyczony z regulacji ustawowych dotyczących stref płatnego parkowania. Zgodnie z art. 13f ust. 1 u.d.p. opłatę dodatkową pobiera się za nieuiszczenie opłat za postój pojazdów w strefie płatnego parkowania lub śródmiejskiej strefie płatnego parkowania. Opłata może być przymusowo ściągana w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji (art. 40d ust. 2 u.d.p.). Regulacja ta nie ma żadnego zastosowania do parkingów prywatnych. Opłaty dodatkowe zastrzegane w regulaminach parkingów są karami umownymi (art. 483 k.c.). Nie ma przy tym znaczenia, w jaki sposób opłata ta jest nazwana w regulaminie parkingu[53].
W odróżnieniu od stref płatnego parkowania, na parkingu prywatnym niemożliwe jest zastrzeżenie kary umownej za nieopłacenie parkowania. Kara umowna może być przewidziana wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego (483 § 1 k.c.). Zastrzeżenie kary umownej za nieuiszczenie opłaty za parkowanie byłoby więc nieważne jako niezgodne z ustawą (art. 58 § 1 k.c.)[54].
Kara umowna, jako surogat odszkodowania, podlega unormowaniom k.c. dotyczącym naprawienia szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (art. 471 k.c.)[55]. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, zastrzeżenie kary nie powinno prowadzić do nieuzasadnionego wzbogacenia wierzyciela, a szkoda spowodowana niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania determinuje interes wierzyciela chroniony przez zapłatę kary umownej[56]. Kompensacyjny charakter kary umownej sprzeciwia się zastrzeganiu jej w umowach jako sankcji oderwanej od rozmiaru szkody, w sposób, który prowadziłby do wzbogacenia drugiej strony[57]. Dłużnik może więc bronić się przed żądaniem kary umownej, podnosząc brak szkody, dysproporcję między wysokością szkody a kary umownej lub brak winy za powstanie szkody. Przesłanki są podstawą miarkowania kary umownej jako rażąco wygórowanej (art. 484 § 2 k.c.). Zdaniem części doktryny brak szkody pozbawia wierzyciela roszczenia o zapłatę kary umownej[58]. Sąd Najwyższy stwierdził, że może to być wyłącznie podstawą miarkowania[59]. Postanowienia nakładające na konsumenta obowiązek rażąco wygórowanej kary umownej uważa się w razie wątpliwości za niedozwolone (art. 3853 pkt 17 k.c.).
Kary umowne z definicji mogą być zastrzeżone tylko w umowie. To stwierdzenie, w zasadzie banalne, prowadzić może do problemów na gruncie praktyki parkingów prywatnych, albowiem kary umowne, np. na okoliczność braku pobrania biletu parkingowego, niewprowadzenia danych do automatu parkingowego, w istocie zastrzeżone są na wypadek niezawarcia umowy, w sytuacji gdy korzystanie z parkingu następuje bezumownie. Brak zawarcia umowy wyklucza jednak skuteczność zastrzeżenia kary umownej[60].
Zastrzeżenia budzi kara za nieumieszczenie biletu parkingowego za szybą pojazdu, naliczana nawet, gdy korzystający zapłacił za parkowanie albo gdy było ono darmowe przez określony czas. Wysoce wątpliwa jest kompensacyjna funkcja opłaty, gdy korzystający zapłacił za parkowanie lub też opłata nie była należna. Kwestia ta wymaga indywidualnej oceny w danym stanie faktycznym, wydaje się jednak, że można by to rozważać w kategoriach rażącego wygórowania takiej kary lub nawet jej nieskutecznego zastrzeżenia, zwłaszcza z uwagi na treść art. 3853 pkt 17 k.c. Możliwe wydaje się też uznanie kary umownej za nieumieszczenie biletu parkingowego za szybą pojazdu za mającą na celu w rzeczywistości być sankcją za niewniesienie opłaty. Prowadziłoby to do uznania takiego postanowienia umownego za mające na celu obejście art. 483 § 1 k.c. i tym samym za nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c.[61]
Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe uznał zastrzeżenie kary umownej na wypadek braku biletu parkingowego umieszczonego za przednią szybą pojazdu za abuzywne w zakresie, w jakim zastrzegało rażąco wysoką opłatę dodatkową za niewykonanie przez konsumenta obowiązku, który nie stanowił essentialia negotii umowy[62]. W piśmiennictwie wyrażono pogląd, że jeżeli korzystający opłacił postój na parkingu, to sam brak biletu parkingowego za szybą pojazdu nie powinien być podstawą do pobierania dodatkowych opłat[63]. Poglądy te ocenić należy jako trafne, mając na uwadze cytowany pogląd Sądu Najwyższego, że kara umowna służyć ma naprawieniu szkody, a nie wzbogaceniu wierzyciela. Niezgodne z istotą kary umownej jest traktowanie jej jako alternatywnego źródła dochodu.
Wnioski końcowe
Umowa o parkowanie jest najczęściej zawierana w sposób dorozumiany, poprzez czynności korzystającego, które nie pozostawiają wątpliwości co do woli korzystania z parkingu na zasadach umownych, np. wniesienie opłaty, określenie czasu parkowania, pobranie biletu. W przypadku niedokonania takich czynności następuje bezumowne korzystanie z cudzej rzeczy.
Regulamin parkingu jest wiążący dla korzystającego, jeżeli zawarł umowę o parkowanie, a regulamin został mu przed zawarciem umowy doręczony lub udostępniony. Korzystający nie zostaje związany regulaminem przez sam fakt wjazdu na parking. W razie wątpliwości co do zaistnienia przesłanek związania regulaminem należy przyjąć, że konieczne było jego doręczenie (art. 384 § 1 k.c.).
Opłata dodatkowa zastrzeżona w umowie jest karą umowną i może być nałożona na korzystającego tylko, jeżeli zawarł umowę o parkowanie, a w razie jej zastrzeżenia w regulaminie – jeżeli doszło do jego inkorporacji do umowy. Kary umowne muszą być stosowane w zgodzie z ich kompensacyjną funkcją. Sam fakt nieumieszczenia za szybą biletu parkingowego nie powinien być podstawą naliczenia kary umownej, zwłaszcza jeżeli parkowanie zostało opłacone lub nie podlegało opłacie.
Bibliografia
Borysiak W., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, komentarz do art. 483.
Burtowy M., Drogi publiczne. Komentarz, Warszawa 2022, komentarz do art. 8. Czachórski W., Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 1968.
Czachórski W., Brzozowski A., Safjan M., Skowrońska-Bocian E., Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2007.
Gawlik B., Pojęcie umowy nienazwanej, „Studia Cywilistyczne” 1971, t. 18.
Górecki J., Matusik G., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, komentarz do art. 659.
Grykiel J., [w:] Kodeks cywilny, t. 1. Komentarz do art. 1–352, red. M. Gutowski, Warszawa 2021, komentarz do art. 60 k.c.
Grochowski M., Królikowska K., Strugała R., [w:] System Prawa Handlowego. Prawo umów handlowych, t. 5A, Warszawa 2020.
Grzesiok-Horosz A., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2023, komentarz do art. 659 k.c.
Rudnicka J., Rudnicki G., Rudnicki S., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 2. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2016, komentarz do art. 224 k.c.
Jezioro J., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023, komentarz doart. 664.
Katner W., [w:] System Prawa Prywatnego, t. 9. Prawo zobowiązań – umowy nienazwane, red. Z. Radwański, Warszawa 2015.
Kubiak-Cyrul A., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2023, komentarz do art. 384.
Kuźniar M., Zastrzeżenie obowiązku zapłaty określonej kwoty na wypadek niewykonania w terminie umownego zobowiązania pieniężnego, „Przegląd Prawa Handlowego” 2009, nr 4.
Lemkowski M., [w:] Kodeks cywilny, t. 2. Komentarz. Art. 353–626, red. M. Gutowski, Warszawa 2022, komentarz do art. 483.
Machnikowski P., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023, komentarz do art. 60.
Matusik G., Problemy prawne związane z najmem powierzchni, „Monitor Prawniczy” 2013, nr 13.
Mikłaszewicz P., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, komentarz doart. 384.
Napierała J., [w:] System Prawa Prywatnego, t. 7. Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. Z. Radwański, Warszawa 2018.
Panowicz-Lipska J., [w:] System Prawa Prywatnego, t. 8. Prawo zobowiązań – część szczegółowa. red. J. Panowicz-Lipska, Warszawa 2004.
Pyrzyńska A., [w:] Kodeks cywilny, t. 2. Komentarz. Art. 353–626, red. M. Gutowski, Warszawa 2022, komentarz do art. 384.
Pytel A., Korzystanie z gruntów prywatnych w celach parkingowych a unieruchamianie pojazdu przez zastosowanie urządzeń do blokowania kół, „Palestra” 2018, nr 6.
Radwański Z., Gutowski M., Trzaskowski R., [w:] System Prawa Prywatnego, t. 2. Prawo cywilne – część ogólna, red. Z. Radwański, A. Olejniczak, Warszawa 2019.
Radwański Z., Olejniczak A., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2011.
Sobolewski P., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, Legalis, komentarz do art. 58.
Sobolewski P., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, Legalis, komentarz do art. 60.
Solarski S., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2024, komentarz do art. 835.
Strzelec K., Glosa krytyczna do wyroku Sądu Okręgowego w Świdnicy w sprawie o sygn. akt II Ca 641/17, https://www.specprawnik.pl/poradnik-prawny/glosa-krytyczna-do-wyroku-sadu-okregowego-w-swidni/.
Strzelecka S., [w:] Prawo rynku nieruchomości. Komentarz, red. D. Okólski, Warszawa 2023, Legalis, komentarz do art. 659.
Trzaskowski R., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3. Zobowiązania. Część ogólna, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, komentarz do art. 384.
Wilk A., Niedozwolone postanowienia umowne w umowach o korzystanie z miejsca parkingowego, „Nieruchomości” 2024, nr 2. Wiśniewski T., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3. Zobowiązania. Część ogólna, red. J. Gudowski, Warszawa 2018,komentarz do art. 484.
Zagrobelny K., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023, komentarz do art. 384.
Zakrzewski P., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz,t. 4. Zobowiązania. Część szczególna (art. 535-7649), red. M. Habdas, M. Fras, Warszawa 2018, komentarz do art. 659.
Zoll F., Południak-Gierz K., [w:] Zobowiązania, t. 2. Część ogólna, red. P. Machnikowski, Warszawa 2024, komentarz do art. 384.
[1] Ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 320, dalej: u.d.p.).
[2] Np. art. 55 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 725 ze zm.)
[3] Zob. M. Burtowy, Drogi publiczne. Komentarz, Warszawa 2022, LEX, komentarz do art. 8, tezy 1, 2 i 5.
[4] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061, dalej: k.c.).
[5] G. Matusik, Problemy prawne związane z najmem powierzchni, „Monitor Prawniczy” 2013, nr 13, s. 691.
[6] Wyrok SA w Warszawie z dnia 7 kwietnia 1998 r., I ACa 71/98, Legalis nr 44292; zob. także: wyrok SA w Warszawie z dnia 10 marca 1999 r., I ACa 962/98, LEX nr 42349; wyrok SA w Katowicach z dnia 12 czerwca 2019 r., I ACa 918/18, Legalis nr 2524355.
[7] Zob. M. Bednarek, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 5. Prawo zobowiązań – część ogólna, red. K. Osajda, Warszawa 2020, nb. 26.
[8] Istnieją pewne wyjątki od tej dowolności w odniesieniu do umowy najmu – art. 660 k.c. umowa najmu okazjonalnego z art. 19a ust. 6 ustawy o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie gminy – nie mają jednak zastosowania do umowy najmu miejsca parkingowego. Na temat kwalifikacji umowy o parkowanie jako określonej umowy nazwanej lub nienazwanej zob. pkt 3 niniejszego artykułu.
[9] A. Wilk, Niedozwolone postanowienia umowne w umowach o korzystanie z miejsca parkingowego, „Nieruchomości” 2024, nr 2,s. 5.
[10] Wyrok SA w Katowicach z dnia 12 czerwca 2019 r., I ACa 918/18, Legalis nr 2524355.
[11] P. Sobolewski, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, Legalis, komentarz do art. 60, teza 9; J. Grykiel, [w:] Kodeks cywilny, t. 1. Komentarz do art. 1–352, red. M. Gutowski, Warszawa 2021, Legalis, komentarz do art. 60, teza 1; Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2011, s. 233–234, nb. 495–496.
[12] P. Machnikowski, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023, Legalis, komentarz do art. 60, nb 3; P. Sobolewski, [w:] Kodeks cywilny…, tezy 6–8.
[13] Pojawiające się zaś w regulaminach parkingów treści stanowiące, iż umowa parkingowa jest zawierana poprzez wjazd na parking, mogłyby być skuteczne wyłącznie, gdyby takie postanowienie wiązało kierującego już w chwili wjazdu na parking. Tymczasem wzorzec umowy musi być doręczony lub udostępniony adherentowi przed zawarciem umowy, do której ma zostać inkorporowany. Treść wzorca nie może więc regulować sposobu zawarcia umowy, gdyż przed jej zawarciem wzorzec adherenta nie wiąże. Zob. w tej kwestii dalsze rozważania dotyczące regulaminów parkingów.
[14] Wyrok SA w Warszawie z dnia 10 marca 1999 r., I ACa 962/98, Legalis nr 48188.
[15] Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2119, dalej: k.w.).
[16] K. Strzelec, Glosa krytyczna do wyroku SO w Świdnicy w sprawie o sygn. akt II Ca 641/17, https://www.specprawnik.pl/poradnik-prawny/glosa-krytyczna-do-wyroku-sadu-okregowego-w-swidni/ (dostęp: 10.03.2025 r.); A. Wilk, Niedozwolone postanowienia umowne…,s. 8.
[17] Wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2000 r., IV CKN 5/00, LEX nr 52680.
[18] J. Napierała, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 7. Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. Z. Radwański, Warszawa 2018, s. 1000.
[19] Zob. J. Rudnicka, G. Rudnicki, S. Rudnicki, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 2. Własność i inne prawa rzeczowe, komentarz do art. 224, Warszawa 2016, LEX, teza 2.
[20] G. Matusik, Problemy prawne…, s. 693.
[21] A. Kubiak-Cyrul, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2023, komentarz do art. 384, Legalis, tezy 1, 4.
[22] P. Mikłaszewicz, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, Legalis,komentarz do art. 384, tezy 7–8; K. Zagrobelny, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023, Legalis, komentarz do art. 384, nb. 15–16.
[23] A. Kubiak-Cyrul, [w:] Kodeks cywilny, teza 5.
[24] K. Zagrobelny, [w:] Kodeks cywilny, nb. 18.
[25] Zob. F. Zoll, K. Południak-Gierz, [w:] Zobowiązania, t. 2. Część ogólna, red. P. Machnikowski, Warszawa 2024, komentarz do art. 384, Legalis, nb. 106 i 113; A. Pyrzyńska, [w:] Kodeks cywilny, t. 2. Komentarz. Art. 353–626, red. M. Gutowski, Warszawa 2022, Legalis, komentarz do art. 384, nb. 20; A. Kubiak--Cyrul, [w:] Kodeks cywilny,teza 5.
[26] R. Trzaskowski, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3. Zobowiązania. Część ogólna, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, LEX, komentarz do art. 384, teza 45.
[27] Wyrok SA w Katowicach z dnia 12 czerwca 2019 r., I ACa 918/18, Legalis nr 2524355; zob. też: wyrok SR Gdańsk-Południe w Gdańsku z dnia 21 sierpnia 2019 r., IX C 157/19, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych.
[28] Wyrok SO w Katowicach z dnia 23 czerwca 2017 r., IV Ca 314/17, Legalis nr 2041871.
[29] A. Pytel, Korzystanie z gruntów prywatnych w celach parkingowych a unieruchamianie pojazdu przez zastosowanie urządzeń do blokowania kół, „Palestra” 2018, nr 6, s. 55.
[30] F. Zoll, K. Południak-Gierz, [w:] Zobowiązania, t. 2…, nb. 121–122; A. Pyrzyńska, Art. 384, [w:] Kodeks cywilny…, nb. 24.
[31] R. Trzaskowski, [w:] Kodeks cywilny…, komentarz do art. 384, teza 41.
[32] F. Zoll, K. Południak-Gierz, [w:] Zobowiązania…, komentarz do art. 384, nb. 122.
[33] Zob. R. Trzaskowski, [w:] Kodeks cywilny…, komentarz do art. 384, teza 34 i 41; K. Zagrobelny, [w:] Kodeks cywilny…, nb. 21
[34] Wyrok SA w Katowicach z dnia 12 czerwca 2019 r., I ACa 918/18, Legalis nr 2524355; wyrok SR Gdańsk-Południe w Gdańsku z dnia 21 sierpnia 2019 r., IX C 157/19, Legalis nr 2600172; zob. J. Górecki, G. Matusik, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, Legalis, komentarz do art. 659, tezy 36–36.1.
[35] G. Matusik, Problemy prawne…, s. 692; A. Pytel, Korzystanie z gruntów prywatnych…, s. 58; A. Wilk, Niedozwolone postanowienia umowne…,s. 5; wyrok SA w Warszawie z 10 marca 1999 r., I ACa 962/98, Legalis nr 48188.
[36] S. Strzelecka, [w:] Prawo rynku nieruchomości. Komentarz, red. D. Okólski, Warszawa 2023, Legalis, komentarz do art. 659, nb. 1; J. Górecki, G. Matusik, [w:] Kodeks cywilny…, teza 16.
[37] A. Grzesiok-Horosz, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2023, Legalis, komentarz do art. 659, tezy 1 i 5; P. Zakrzewski, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 4. Zobowiązania. Część szczególna (art. 535–7649), red. M. Habdas, M. Fras, Warszawa 2018, komentarz do art. 659, s. 379–380; W. Czachórski et al., Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2007, s. 475.
[38] J. Panowicz-Lipska, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 8. Prawo zobowiązań – część szczegółowa. red. J. Panowicz-Lipska, Warszawa 2004, s. 12; M. Grochowski, K. Królikowska, R. Strugała, [w:] System Prawa Handlowego. Prawo umów handlowych, t. 5A, Warszawa 2020, s. 1014.
[39] J. Górecki, G. Matusik, [w:] Kodeks cywilny, teza 16; G. Matusik, Problemy prawne…, s. 692–693; A. Pytel, Korzystanie z gruntów prywatnych…, s. 56.
[40] J. Jezioro, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023, komentarz do art. 664, Legalis, teza 1.
[41] S. Strzelecka, [w:] Prawo rynku nieruchomości…, nb. 2; W. Czachórski et al., Zobowiązania. Zarys wykładu…,s. 477.
[42] Wyrok SA w Warszawie z dnia 7 czerwca 2019 r., VII AGa 1155/18, Legalis nr 2241958.
[43] Zob. J. Górecki, G. Matusik, [w:] Kodeks cywilny…, teza 29; A. Grzesiok-Horosz, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz…, teza 3; W. Czachórski et al., Zobowiązania. Zarys wykładu…,s. 475.
[44] Wyrok SN z dnia 30 sierpnia 1990 r., IV CR 236/90, LEX nr 3666; J. Górecki, G. Matusik, [w:] Kodeks cywilny…, teza 29.
[45] Zob. S. Solarski, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2024, Legalis, komentarz do art. 835,teza 1; J. Napierała, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 7…,s. 1001.
[46] A. Pytel, Korzystanie z gruntów prywatnych…,s. 56–57; A. Wilk, Niedozwolone postanowienia umowne…, s. 5.
[47] Wyrok SA w Warszawie z dnia 10 marca 1999 r., I ACa 962/98, LEX nr 42349.
[48] B. Gawlik, Pojęcie umowy nienazwanej, „Studia Cywilistyczne” 1971, t. 18, s. 20.
[49] Zob. W. Katner, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 9. Prawo zobowiązań – umowy nienazwane, red. Z. Radwański, Warszawa 2015, s. 16–17, 20; W. Czachórski, Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 1968, s. 187–189.
[50] Zob. B. Gawlik, Pojęcie umowy nienazwanej…, s. 24–29; W. Katner, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 9…,s. 13–14, W. Czachórski, Prawo zobowiązań w zarysie…, s. 189.
[51] G. Matusik, Problemy prawne…, s. 692.
[52] A. Wilk, Niedozwolone postanowienia umowne…,s. 6–9.
[53] Ibidem, s. 7.
[54] M. Lemkowski, [w:] Kodeks cywilny, t. 2. Komentarz. Art. 353–626, red. M. Gutowski, Warszawa 2022, Legalis, komentarz do art. 483, Legalis, nb. 4; W. Borysiak, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, Warszawa 2024, komentarz do art. 483, Legalis, tezy 33–37. Odmiennie: M. Kuźniar, Zastrzeżenie obowiązku zapłaty określonej kwoty na wypadek niewykonania w terminie umownego zobowiązania pieniężnego, „Przegląd Prawa Handlowego” 2009, nr 4, s. 41–48.
[55] Wyrok SN z dnia 26 stycznia 2011 r., II CSK 318/10, LEX nr 784914.
[56] Postanowienie SN z dnia 29 maja 2018 r., IV CSK 621/17, LEX nr 2515810, zob. też: wyrok SA w Gdańsku z dnia 12 marca 2020 r., V AGa 117/19, LEX nr 3029854.
[57] Wyrok SN z dnia 13 lutego 2014 r., V CSK 45/13, LEX nr 1472172.
[58] Zob. T. Wiśniewski, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3. Zobowiązania. Część ogólna, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, LEX, komentarz do art. 484, teza 1.
[59] Uchwała SN z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03, LEX nr 81615.
[60] A. Wilk, Niedozwolone postanowienia umowne…,s. 6–7; K. Strzelec, Glosa krytyczna do wyroku…
[61] Odnośnie problematyki obejścia prawa zob. Z. Radwański, M. Gutowski, R. Trzaskowski, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 2. Prawo cywilne – część ogólna, red. Z. Radwański, A. Olejniczak, Warszawa 2019, s. 312–314; P. Sobolewski, [w:] Kodeks cywilny, komentarz do art. 58, tezy 77–93.
[62] Wyrok SR Gdańsk-Południe w Gdańsku z dnia 21 sierpnia 2019 r., IX C 157/19.
[63] A. Wilk, Niedozwolone postanowienia umowne…,s. 8.
