Cooperation of NGOs and local government in supporting
vocational reorientation and employment of persons with disabilities

Activities supporting people with disabilities are part of public tasks performed by NGOs. A significant area within this activity is the promotion of vocational reorientation and employment of people with disabilities. Local government units have also been entrusted with public tasks in vocational development of people with disabilities. They are expected to cooperate with NGOs in performing these tasks. Such cooperation includes, in particular, consultations with NGOs on acts of local law in areas of their statutory activity and delegating to NGOs tasks in the area of the vocational reorientation and social reintegration of people with disabilities on the terms set out in the Act of August 27, 1997 on vocational reorientation and social reintegration and employment of people with disabilities. It can also be demonstrated in the joint establishment of occupational therapy workshops and social cooperatives of people with disabilities. Cooperation between NGOs and local government in supporting the vocational activity of people with disabilities should be regarded as a necessary condition for achieving the goal of making it easier for people with disabilities to enter the labor market and to stay there despite barriers resulting from their disabilities.

Keywords: person with a disability, employment, non-governmental organizations, local government

Słowa kluczowe: osoba z niepełnosprawnością, zatrudnienie, organizacje pozarządowe, samorząd terytorialny

Wprowadzenie

Niepełnosprawność może być przeszkodą dla pełnego uczestnictwa w życiu społecznym[1]. Osoby z niepełnosprawnością są w sposób szczególny narażone na marginalizację społeczną, a nawet wykluczenie społeczne[2]. Zewidencjonowanie tego zagrożenia skłania do wprowadzania instrumentów, w tym instrumentów prawnych, mających przeciwdziałać tego rodzaju negatywnym zjawiskom. Działalność na rzecz osób z niepełnosprawnością znajduje się w sferze zadań publicznych, realizowanych przez organizacje pozarządowe. Istotnym obszarem w ramach tej działalności jest wspieranie rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób z niepełnosprawnością[3]. Praca jest postrzegana bowiem jako sposób inkluzji społecznej tychże osób. Jednostkom samorządu terytorialnego również zostały powierzone zadania publiczne z zakresu aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnością. Wykonując te zadania, powinny one współpracować z organizacjami pozarządowymi.

Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie głównych kierunków działalności organizacji pozarządowych i samorządu terytorialnego na rzecz rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób z niepełnosprawnością oraz form współpracy pomiędzy tymi podmiotami. Przedmiotem analizy oraz oceny będą rozwiązania wprowadzone przez polskiego ustawodawcę, wyznaczające ramy tejże współpracy, w szczególności w zakresie tworzenia i wspierania warsztatów terapii zajęciowej oraz spółdzielni socjalnych osób z niepełnosprawnością, a także tworzenia i prowadzenia mieszkań treningowych i wspomaganych. Rozwiązania te są jednym z modułów systemu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnością w Polsce. Z uwagi na to z jednej strony ich prawidłowe funkcjonowanie przyczynia się do osiągnięcia pożądanej efektywności całego systemu, z drugiej zaś w procesie wdrażania przedmiotowych rozwiązań uwidaczniają się problemy natury systemowej. Nie sposób nie zgodzić się z twierdzeniem, że „system wspierania zatrudnienia oraz rehabilitacji osób niepełnosprawnych jest nierozerwalnie związany z polityką społeczną państwa, a jego poziom w wymiarze ekonomicznym jest pochodną możliwości finansowych państwa. Jednym z filarów i podstawą stabilności systemu jest zależność występująca między deklaracjami i zapisami ustawowymi a sposobem ich realizacji”[4]. Ponadto nie ulega wątpliwości, że skoordynowanie działań podmiotów zaangażowanych w realizowanie zadań z zakresu wspierania rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób z niepełnosprawnością jest niezwykle istotne, aby cały system był efektywny. Uwidacznia się to także w przypadku współpracy organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego.

1. Działalność organizacji pozarządowych na rzecz rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób z niepełnosprawnością

1.1. Pojęcie organizacji pozarządowych

Należy zauważyć, że na gruncie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnychpojęciu[5] „organizacje pozarządowe” został nadany szerszy zakres znaczeniowy niż w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie[6]. Zgodnie z art. 2 pkt 3 u.r. obejmuje ono oprócz organizacji pozarządowych również inne podmioty, które prowadzą działalność pożytku publicznego i zostały enumeratywnie wymienione w art. 3 ust. 3 u.d.p.p.w.

Należą do nich: kościoły i związki wyznaniowe[7], stowarzyszenia j.s.t., spółdzielnie socjalne, spółki akcyjne i spółki z o.o. oraz kluby sportowe będące spółkami, które nie działają w celu osiągnięcia zysku oraz przeznaczają całość dochodu na realizację celów statutowych oraz nie przeznaczają zysku do podziału między swoich udziałowców, akcjonariuszy i pracowników.

Warto zwrócić uwagę także na to, że redakcja niektórych przepisów u.r. zdaje się sugerować, że fundacje to kategoria podmiotów, które znajdują się poza zakresem znaczeniowym pojęcia „organizacje pozarządowe”. Tytułem przykładu można wskazać na art. 36 ust. 1 u.r. Przepis ten stanowi, że „zadania z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych mogą być realizowane na zlecenie Funduszu przez fundacje oraz organizacje pozarządowe”. Posłużenie się przez ustawodawcę spójnikiem „oraz” może prowadzić do wniosku, że fundacje to podmioty, które nie posiadają statusu organizacji pozarządowej. Taka konstatacja pozostawałaby jednak w sprzeczności z treścią art. 3 ust. 2 u.d.p.p.w., który expressis verbis wskazuje, że fundacje są organizacjami pozarządowymi. W tej sytuacji uzasadnione wydaje się podjęcie działań legislacyjnych, mających na celu nadanie nowego brzmienia przepisom u.r. (w szczególności art. 36 ust. 1) w taki sposób, aby nie sugerowały one, że fundacje to podmioty znajdujące się poza zakresem znaczeniowym pojęcia „organizacje pozarządowe”.

1.2. Zakres działalności na rzecz rehabilitacji zawodowej
i zatrudnienia osób z niepełnosprawnością

W sferze zadań publicznych realizowanych przez organizacje pozarządowe jest działalność na rzecz osób z niepełnosprawnością[8], a w szczególności na rzecz aktywizacji zawodowej tych osób. Ramowe uregulowania dotyczące działań podejmowanych w tym ostatnim obszarze znajdują się w u.r., a także w aktach wykonawczych wydanych na podstawie tej ustawy.

Organizacjom pozarządowym ustawodawca przyznaje uprawnienia w zakresie organizowania warsztatów terapii zajęciowej[9] oraz tworzenia zakładów aktywności zawodowej[10]. Określa on również zadania z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnością, które mogą być realizowane przez organizacje pozarządowe na zlecenie Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz samorządu województwa lub powiatu[11]. Ponadto organizacje pozarządowe mogą zakładać i nabywać członkostwo w spółdzielniach socjalnych, w tym w spółdzielniach socjalnych osób niepełnosprawnych[12]. Formą wspierania osób z niepełnosprawnością są też mieszkania treningowe oraz wspomagane, które przewiduje ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej[13].

Nie ulega wątpliwości, że warsztatom terapii zajęciowej, zakładom aktywności zawodowej, spółdzielniom socjalnym oraz mieszkaniom treningowym lub wspomaganym dla osób z niepełnosprawnością została wyznaczona przez ustawodawcę istotna rola w systemie rehabilitacji zawodowej i społecznej tych osób. Organizacje pozarządowe posiadające uprawnienia w zakresie tworzenia i prowadzenia tych podmiotów mogą zatem w sposób znaczący przyczyniać się do aktywizacji zawodowej oraz inkluzji społecznej osób z niepełnosprawnością.

2. Formy współpracy samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi w zakresie wspierania rehabilitacji zawodowej
i zatrudnienia osób z niepełnosprawnością

2.1. Uwagi ogólne

Współpraca i działalność na rzecz organizacji pozarządowych oraz podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3 u.d.p.p.w. należy do zadań własnych gminy[14] oraz zadań publicznych wykonywanych przez powiat[15]. Samorząd województwa, przy przeformułowaniu strategii rozwoju województwa i realizacji tej polityki, współpracuje w szczególności z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 u.d.p.p.w.[16]

Formy współpracy organów administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi zostały wskazane w art. 5 u.s.p.p.w.[17] Przepis ten nakazuje organom administracji publicznej współpracować z organizacjami pozarządowymi prowadzącymi działalność pożytku publicznego. Ponadto współpraca z organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz osób z niepełnosprawnością należy do zadań zarówno samorządu województwa, jak i samorządu powiatu[18]. W oparciu o przepisy ustaw szczególnych – u.r., a także u.s.s. – można wskazać na kolejne formy współpracy, polegające m.in. na tworzeniu wspólnie z organizacjami pozarządowymi warsztatów terapii zajęciowej oraz spółdzielni socjalnych.

Do podstawowych form współpracy j.s.t. z organizacjami pozarządowymi w zakresie pomocy osobom z niepełnosprawnością należą:

»  konsultowanie z organizacjami pozarządowymi aktów prawa miejscowego w dziedzinach ich działalności statutowej,

»  zlecanie organizacjom pozarządowym zadań publicznych,

»  wspólne tworzenie warsztatów terapii zajęciowej i spółdzielni socjalnych.

2.2. Konsultowanie z organizacjami pozarządowymi aktów prawa miejscowego w dziedzinach ich działalności statutowej

Podstawą prawną do przeprowadzania konsultacji z organizacjami pozarządowymi projektów aktów prawa miejscowego jest art. 5 ust. 2 pkt 3 u.d.p.p.w. Przepis ten wyraźnie wskazuje przedmiot konsultacji – projekty aktów normatywnych w dziedzinach działalności statutowej organizacji pozarządowych. Ustawodawca nie określił formy ani sposobu przeprowadzenia konsultacji. Zgodnie z art. 5 ust. 5 u.d.p.p.w. czyni to organ stanowiący j.s.t. w drodze uchwały[19]. Nie ulega wątpliwości, że regulując kwestie dotyczące konsultacji w sprawie projektów aktów prawa miejscowego, należy zapewnić organizacjom pozarządowym możliwość merytorycznego wypowiedzenia się w sprawach objętych ich działalnością statutową, nie wprowadzając zbędnego formalizmu oraz utrudnień.

Ustawodawca nie wskazał wprost, czy wynik konsultacji jest wiążący dla j.s.t. Należy zatem uznać, że nie i nawet w razie negatywnych opinii o projekcie aktu, wyrażonych przez zainteresowane organizacje pozarządowe, akt ten może być przez organy j.s.t. przyjęty. Odrębną kwestią jest natomiast obligatoryjność podjęcia uchwały w sprawie określenia szczegółowego sposobu przeprowadzenia konsultacji oraz przeprowadzenie tychże konsultacji zgodnie z uchwałą. W świetle art. 5a ust. 1 oraz 2 u.d.p.p.w. zarówno podjęcie uchwały na podstawie art. 5 ust. 5 u.d.p.p.w., jak i przeprowadzenie konsultacji w sposób wskazany w tej uchwale jest warunkiem uchwalenia rocznego lub wieloletniego programu współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 u.d.p.p.w. Niedochowanie wyżej wymienionych obowiązków skutkować będzie zatem stwierdzeniem nieważności uchwał w sprawie wyżej wymienionych programów współpracy. Zdaniem WSA w Opolu z łącznego odczytania art. 5 ust. 5 i art. 5a ust. 1 u.d.p.p.w. wynika, że organ stanowiący j.s.t. powinien – w pierwszym rzędzie – podjąć uchwałę w sprawie zasad przeprowadzenia konsultacji z organizacjami pożytku publicznego i innymi podmiotami wymienionymi w ustawie, i dopiero po przeprowadzeniu na jej podstawie konsultacji z tymi podmiotami może podjąć uchwałę w sprawie programu[20].

W przypadku programów współpracy z organizacjami pozarządowymi ustawodawca wprost wskazał na podjęcie uchwały na podstawie art. 5 ust. 5 u.d.p.p.w. oraz przeprowadzenia konsultacji w określony sposób (tzn. zgodnie z treścią wyżej wymienionej uchwały) jako warunki proceduralne konieczne do prawidłowego podjęcia uchwał w sprawie programów. Uchwała podejmowana na podstawie art. 5 ust. 5 u.d.p.p.w. jest aktem prawa miejscowego[21]. Taki status prawny uchwały sprawia, że zainteresowane podmioty – organizacje pozarządowe – mogą domagać się jej przestrzegania przez organy j.s.t. Umożliwia on również zaskarżenie przez nie takiej uchwały[22]. Ponadto publikacja uchwały w wojewódzkim Dzienniku Urzędowym jest warunkiem jej obowiązywania[23].

2.3. Zlecanie organizacjom pozarządowym zadań z zakresu
rehabilitacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnością

Jedną z form współpracy organów j.s.t. z organizacjami pozarządowymi w realizacji zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnością jest zlecanie przez j.s.t. organizacjom pozarządowym tych zadań. Ogólne ramy prawne do zlecania zadań organizacjom pozarządowym wyznacza u.d.p.p.w. Dodatkowo w przypadku zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnością wykaz zadań, jakie mogą być zlecane organizacjom pozarządowym, zawiera rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lutego 2008 r. w sprawie rodzajów zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych zlecanych fundacjom oraz organizacjom pozarządowym[24]. Dotyczy to zadań, które są finansowane ze środków PFRON. Przy zlecaniu zadań z zakresu rehabilitacji osób z niepełnosprawnością znaczenie mają też postanowienia uchwał w sprawie wieloletnich i rocznych programów współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz w sprawie programów działań na rzecz osób z niepełnosprawnością (art. 35a ust. 1 pkt 1 u.r.).

Zgodnie z art. 5 ust. 2 pkt 1) oraz ust. 4 u.d.p.p.w. zlecanie realizacji zadań może mieć formę powierzania albo wspierania wykonywania zadań publicznych. Podstawowa różnica pomiędzy tymi formami sprowadza się w praktyce do odmiennego określenia stopnia zaangażowania środków publicznych[25]. W przypadku powierzania wykonywania zadań publicznych mamy do czynienia z finansowaniem tego zadania z dotacji. Oznacza to, że przekazywana dotacja służy pokryciu wszystkich kosztów związanych z realizacją zadania. Z kolei przy wspieraniu wykonywania zadań publicznych ma miejsce jedynie dofinansowanie, czyli częściowe pokrycie dotacją kosztów związanych z realizacją zadania. Pozostałe środki mogą pochodzić z ofiarności publicznej, od sponsorów, ze środków własnych organizacji pozarządowej i innych źródeł[26]. Współpraca j.s.t. z organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 u.d.p.p.w. w formie zlecania zadań zakłada finansowanie (lub dofinansowanie) jedynie poprzez dotację. Wyklucza to z kręgu potencjalnych wykonawców podmioty, wobec których nie stosuje się przepisów działu II u.d.p.p.w., chyba że realizowałyby zadanie ze środków innych niż dotacja[27].

Procedury stosowane w zlecaniu zadań publicznych określają przepisy u.d.p.p.w. oraz u.f.p. (zwłaszcza art. 221). Podstawowym trybem zlecania realizacji zadań publicznych organizacjom pozarządowym jest otwarty konkurs ofert. Zlecanie realizacji zadania może się także odbyć w innym trybie, przewidzianym w odrębnych przepisach[28]. Nowelizacja ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r.[29] doprecyzowała możliwość stosowania przez samorządy terytorialne tzw. regrantingu. Polega on na tym, że organ j.s.t. nie dokonuje bezpośrednio wyboru wykonawcy zadania zleconego w drodze konkursu, ale zleca wykonywanie zadania operatorowi projektu, którym może być organizacja pozarządowa lub podmiot wymieniony w art. 3 ust. 3 u.d.p.p.w. Operator projektu zleca wykonanie projektu realizatorowi projektu – innej organizacji pozarządowej lub podmiotowi wymienionemu w art. 3 ust. 3 u.d.p.p.w. Pojęcie projektu obejmuje zadanie publiczne w sferze, o której mowa w art. 4 u.d.p.p.w. Zgodnie z art. 13 ust. 2a u.d.p.p.w. w przypadku, gdy organ administracji publicznej zleca realizację zadania publicznego w sposób określony w art. 16a (czyli właśnie poprzez regranting), ogłoszenie otwartego konkursu ofert zawiera dodatkowo informacje o zasadach i warunkach zlecenia realizacji zadania.

2.4. Współpraca w zakresie tworzenia i wspierania warsztatów terapii zajęciowej

Warsztaty terapii zajęciowej to istotne ogniwo rehabilitacji społecznej i zawodowej. Funkcjonują one jako placówki wyodrębnione organizacyjnie i finansowo[30]. Tworzenie i wspieranie warsztatów terapii zajęciowej (wtz) jest sferą, w której ustawodawca preferuje model zakładający rezygnację z samodzielnego wykonywania zadania przez administrację publiczną na rzecz przekazania wykonywania tego zadania podmiotom zewnętrznym, zwłaszcza fundacjom i stowarzyszeniom.

Przepisy u.r. nie przewidują możliwości tworzenia ani prowadzenia wtz przez j.s.t. Nie można wywodzić takiej kompetencji z art. 10b ust. 1 tej ustawy poprzez rozszerzenie interpretacji terminu „inne podmioty” na j.s.t. Możliwość tworzenia wtz przez j.s.t. powinna być wprost w u.r. wskazana, a skoro nie jest – nie może być domniemana, ani na podstawie art. 10b ust. 1 tej ustawy, ani też w oparciu o ogólne normy kompetencyjne do tworzenia jednostek organizacyjnych, wynikające z samorządowych ustaw ustrojowych. Mimo braku podstaw prawnych praktyka wskazuje, że j.s.t. tworzą i prowadzą wtz, powołując się na art. 10b u.r. albo ogólne kompetencje wynikające z ustaw ustrojowych. Nie wydaje się to prawidłowe. Należy zauważyć, że brak możliwości tworzenia i prowadzenia przez j.s.t. warsztatów terapii zajęciowej może uniemożliwić osobom niepełnosprawnym odbycie terapii zajęciowej w sytuacji, gdy np. w danej j.s.t. albo jej okolicy nie ma organizacji pozarządowej zainteresowanej tworzeniem czy prowadzeniem wtz.

Ustawodawca przewidział zadania dotyczące wtz dla samorządu powiatowego. Zgodnie z art. 35a ust. 1 pkt 8 u.r. do zadań powiatu należy dofinansowanie kosztów tworzenia i działania wtz. Należy przypomnieć, że obowiązek powiatów w zakresie dofinansowania kosztów tworzenia wtz istnieje od 2005 r., a w zakresie dofinansowania działania wtz – od 2007 r. Ustawodawca dokonał wówczas zmiany w zakresie finansowania kosztów tworzenia i działania wtz[31]. W miejsce pełnego finansowania tych zadań ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych wprowadzono solidarne finansowanie ich ze środków PFRON oraz powiatów, z możliwością dofinansowania tych kosztów także z innych źródeł[32]. Należy dodać, że środki z PFRON są przekazywane powiatom. Powiaty przekazują organizacjom pozarządowym tworzącym lub prowadzącym warsztaty zarówno środki funduszu, jak i środki pochodzące z własnego budżetu. Szczegółowe zasady tworzenia wtz zostały określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie warsztatów terapii zajęciowej[33].

W przypadku tworzenia wtz, zgodnie z przyjętymi zasadami, ze środków PFRON pokryte może być maksymalnie 70% kosztów utworzenia, z kolei pozostałe 30% ze środków powiatu albo z innych źródeł, np. środków własnych organizacji pozarządowej zamierzającej utworzyć wtz, środków pozyskanych od sponsorów, z darowizn itp. Przepisy u.r. nie wskazują minimalnego ani maksymalnego procentowego udziału finansowego powiatu w tworzeniu wtz. Dofinansowanie z innych źródeł ma charakter fakultatywny, powiat zamierzający zaakceptować utworzenie wtz musi liczyć się z ewentualnością poniesienia wszystkich kosztów utworzenia wtz w części niepokrytej ze środków PFRON.

Wysokość dofinansowania ze środków PFRON utworzenia wtz ma charakter maksymalnego limitu. Jednak właściwa kwota dofinansowania tego zadania ze środków funduszu jest wyliczana zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 maja 2003 r. w sprawie algorytmu przekazywania środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych samorządom wojewódzkim i powiatowym[34]. Algorytm nie wyróżnia puli środków przeznaczonej konkretnie na koszty tworzenia wtz. Środki na ten cel mogą pochodzić z ogółu kwoty dofinansowania różnych zadań z zakresu rehabilitacji osób niepełnosprawnych, przekazywanych powiatowi przez PRFON, wyliczanej z uwzględnieniem m.in. takich kryteriów, jak stosunek liczby osób niepełnosprawnych w danym powiecie do średniej liczby osób niepełnosprawnych w powiecie, w kraju (średnia krajowa) czy stosunek bezrobotnych i poszukujących pracy osób niepełnosprawnych w danym powiecie do średniej liczby takich osób w powiecie (średnia krajowa). Nie są to kryteria ściśle związane z tworzeniem wtz. Rada powiatu w uchwale decyduje o przeznaczeniu środków PFRON na wszystkie zadania z zakresu rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Zadanie polegające na dofinansowaniu tworzenia wtz „konkuruje” zatem z innymi zadaniami na rzecz osób niepełnosprawnych, na które jest przeznaczona jedna, ogólna pula środków.

Jeśli chodzi o koszty działania wtz, maksymalna wysokość dofinansowania ze środków PFRON wynosi 90% tych kosztów w danym roku, jednak właściwa kwota dofinansowania tego zadania ze środków funduszu jest wyliczana zgodnie z przepisami rozporządzenia w sprawie algorytmu. Kwota dofinansowania stanowi iloczyn kwoty jednostkowej przypadającej na jednego uczestnika wtz (w 2025 r. wynosi ona 38 000 zł) oraz liczby uczestników wtz w danym powiecie.

Zgodnie z art. 10b ust. 2a u.r. powiat jest zobowiązany do pokrycia minimum 10% kosztów działania wtz. Ustawa nie wyklucza zatem większego udziału finansowego powiatu w kosztach działania wtz niż wyżej wskazany. Można wyobrazić sobie sytuację, gdy wyliczona zgodnie z algorytmem kwota dofinansowania ze środków PFRON byłaby niższa niż 90% rzeczywistych kosztów działania wtz. W takiej sytuacji nie można wykluczyć partycypacji finansowej powiatu w kosztach działania wtz przekraczającej 10% tychże, zwłaszcza gdyby nie było możliwości pokrycia z innych źródeł zaistniałej luki między poziomem dofinansowania z PFRON a 10% kosztów wtz pokrywanymi obligatoryjnie przez powiat.

Możliwość obniżenia procentowego pułapu partycypacji finansowej powiatu w kosztach działania wtz istnieje jedynie, gdyby już po obliczeniu kwoty przypadających powiatowi 10% kosztów działania wtz w danym roku udało się pozyskać dodatkowe środki na działanie wtz. Wówczas w naturalny sposób procentowy udział dofinansowania ze środków powiatu w relacji do całej kwoty kosztów obniżyłby się. Jednak obniżenie może być wykazane na koniec roku w sytuacji, gdy pozyskano inne środki na rozwój działalności wtz. Nie może natomiast być przyjęte na etapie planowania kosztów wtz, gdyż wówczas konieczne jest przestrzeganie proporcji finansowania określonych u.r. Przyjęte rozwiązanie ma zapewniać stabilność funkcjonowania wtz i realizację jego podstawowych celów terapeutycznych[35].

Nie jest również wykluczona partycypacja powiatu w kosztach zwiększenia liczby uczestników wtz. Chodzi m.in. o sytuację, w której w wtz biorą udział niepełnosprawni przebywający w jednostkach organizacyjnych zobowiązanych na podstawie odrębnych przepisów do zapewnienia im terapii zajęciowej[36]. W takim przypadku dofinansowanie z PFRON kosztów uczestnictwa takich osób w wtz może ulec obniżeniu w zależności od tzw. wskaźnika udziału, czyli udziałowi takich niepełnosprawnych w ogólnej liczbie uczestników wtz. Jeżeli wskaźnik udziału nie przekracza 30%, dofinansowanie z PFRON nie ulega obniżeniu. Jeżeli wskaźnik udziału jest większy, dofinansowanie z PFRON zmniejsza się w sposób określony w § 17 rozporządzenia w sprawie warsztatów terapii zajęciowej. Jeśli wskaźnik udziału wynosi co najmniej 80%, koszty uczestnictwa w wtz niepełnosprawnych przebywających w jednostkach organizacyjnych zobowiązanych na podstawie odrębnych przepisów do zapewnienia im terapii zajęciowej nie mogą być pokrywane ze środków funduszu.

Powiaty ponoszą również koszty związane z uczestniczeniem osób z niepełnosprawnościami zamieszkałych na obszarze powiatu w wtz organizowanych w innym powiecie, w części niepokrytej ze środków PFRON – na podstawie porozumienia z tym powiatem.

Przyjęta zasada solidarnego finansowania kosztów tworzenia i działania wtz ze środków PFRON i samorządu powiatowego może wpływać na działalność warsztatów. Powiaty nieposiadające wystarczających środków na dofinansowanie utworzenia lub działania wtz mogą nie popierać wniosków składanych przez organizacje pozarządowe o utworzenie warsztatów. Mogą także być zainteresowane zmniejszaniem maksymalnych kosztów tworzenia i działania wtz, przez co udział procentowy dofinansowania ze środków powiatu przekładałby się na mniejszą kwotę. Jak zauważono w literaturze, od 2006 r. nastąpiło zmniejszenie dynamiki tworzenia nowych wtz, co zostało wytłumaczone przyjętymi w 2005 r. zasadami ich finansowania, odciążającymi PFRON i obciążającymi samorząd powiatu[37].

Forma planowania w budżecie powiatu wydatku na dofinansowanie kosztów działania wtz wynika z formy organizacyjnoprawnej istniejącego warsztatu. Jeżeli są one prowadzone przez organizacje pozarządowe, w budżecie powiatu powinna być zaplanowana dotacja podmiotowa dla jednostek niezaliczanych do sektora finansów publicznych. Tryb przyznania takiej dotacji jest oparty na przepisach u.r.[38] Nie znajdzie zastosowania art. 221 u.f.p., zawierający ogólne przepisy dotyczące procedur dotowania organizacji pozarządowych. W przypadku tworzenia wtz dofinansowanie z budżetu powiatu może być dokonane w formie dotacji celowej na koszty realizacji inwestycji lub dotacji celowej na wydatki bieżące związane z utworzeniem wtz. Z kolei w przypadku, gdy mieszkańcy powiatu są uczestnikami wtz położonego na terenie innego powiatu, w budżecie powiatu zobowiązanego powinna zostać zaplanowana dotacja celowa dla powiatu na zadania bieżące realizowane na podstawie porozumień[39].

Jeśli chodzi o współpracę w zakresie wtz przez j.s.t. inne niż powiaty, nie przewidziano wprost możliwości finansowego ani pozafinansowego wspierania przez nie warsztatów. Jednak te j.s.t. mogą korzystać w tym zakresie z pewnych przepisów o ogólnym zastosowaniu. Należy do nich art. 220 ust. 1 u.f.p., dający możliwość udzielania przez jedną j.s.t. innej pomocy finansowej w formie dotacji celowej lub pomocy rzeczowej. Podstawą udzielenia pomocy jest umowa. Pomoc ta może być wykorzystana na dofinansowanie wtz. Jednak możliwość udzielenia pomocy jest fakultatywna i zależy wyłącznie od woli j.s.t. udzielającej pomocy[40].

2.5. Współpraca w zakresie tworzenia i wspierania
spółdzielni socjalnych osób z niepełnosprawnością

Współpraca j.s.t. i organizacji pozarządowych w zakresie spółdzielni socjalnych może przejawiać się w szczególności w dwóch aspektach:

a) zakładanie spółdzielni socjalnych wspólnie przez j.s.t. i organizacje pozarządowe;

b) wspieranie spółdzielni socjalnych utworzonych przez organizacje pozarządowe przez j.s.t. (przekazanie lokalu, dofinansowanie z budżetu j.s.t.).

Spółdzielnie socjalne mogą być zakładane przez podmioty wymienione w art. 4 u.s.s. Zgodnie z ust. 1 wyżej wymienionego przepisu spółdzielnię socjalną mogą założyć określonego rodzaju osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, takie jak m.in. bezrobotni czy niepełnosprawni. Wymóg posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych nie dotyczy natomiast członków spółdzielni niebędących jej założycielami. Spółdzielnię socjalną mogą założyć też osoby prawne, m.in. kościelne osoby prawne, organizacje pozarządowe lub jednostki samorządu terytorialnego. Ustawa o spółdzielniach socjalnych nie zawiera ograniczeń co do j.s.t. mogących być założycielami spółdzielni socjalnej. Mogą to być zarówno gminy, powiaty, jak i samorządy województw. Ustawy o samorządzie: gminnym, powiatowym i województwa przewidują możliwość tworzenia i przystępowania tych j.s.t. do spółdzielni oraz ich rozwiązywania lub występowania z nich (art. 18 ust. 2 pkt 9 lit. f u.s.g., art. 12 pkt 8 lit. f u.s.p., art. 18 pkt 19 lit. e u.s.w.).

Celem spółdzielni socjalnej jest prowadzenie działalności gospodarczej, dlatego należy wziąć pod uwagę regulacje szczególne co do możliwości prowadzenia działalności gospodarczej przez j.s.t. Istnieje ona, gdy spółdzielnia socjalna prowadzi działalność mieszczącą się w sferze użyteczności publicznej. Poza sferą użyteczności publicznej gminy i województwa mogą tworzyć jedynie spółki kapitałowe, a powiaty nie mogą prowadzić działalności gospodarczej wykraczającej poza tę sferę. Należy zauważyć, że ustawodawca sformułował wprost zadanie dotyczące wspierania niepełnosprawnych jedynie w u.s.p. Z kolei ani u.s.g., ani u.s.w. nie przewidują takiego zadania gmin ani województw. Jeżeli zatem przedmiotem działania spółdzielni socjalnej byłaby pomoc osobom z niepełnosprawnością, powiat mógłby być założycielem takiej spółdzielni (pod warunkiem, że przedmiot jej działania nie wykraczałby poza sferę użyteczności publicznej)[41]. W przypadku natomiast gmin i województw możliwość bycia założycielem spółdzielni socjalnej prowadzącej działalność w sferze użyteczności publicznej również nie jest wykluczona, gdyż osoby z niepełnosprawnością mogą być wspierane w ramach innych działań podejmowanych przez te j.s.t. (np. w ramach pomocy społecznej, wspierania zatrudnienia i in.).

Założycielami spółdzielni socjalnych mogą być wyłącznie organizacje pozarządowe, wyłącznie j.s.t. czy wyłącznie kościelne osoby prawne lub wymienione wyżej podmioty w dowolnej konfiguracji, np. j.s.t. oraz organizacja pozarządowa[42]. Nie jest też wykluczone, aby dany podmiot był założycielem większej liczby spółdzielni socjalnych. Utworzenie przez j.s.t. spółdzielni socjalnej wymaga podjęcia uchwały przez organ stanowiący danej j.s.t. Tryb zakładania spółdzielni socjalnej reguluje u.s.s. oraz – w zakresie nieuregulowanym w u.s.s. – ustawa z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze[43].

Od bycia założycielem spółdzielni socjalnej należy odróżnić bycie jej członkiem. W świetle art. 5 ust. 2–5 u.s.s. zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne mogą być członkami spółdzielni socjalnej. Członkami s.s. mogą być osoby fizyczne, ale także osoby prawne, m.in. organizacje pozarządowe oraz j.s.t. W odniesieniu do nich przewidziano wyjątek od zasady, że spółdzielnia socjalna opiera się na osobistej pracy jej członków, gdyż warunek ten nie może być spełniony przez osobę prawną. Do osób prawnych będących członkami s.s. nie stosuje się zatem art. 182 § 1 ustawy – Prawo spółdzielcze (art. 5 ust. 7 u.s.s.).

Z członkostwem w spółdzielni socjalnej wiąże się m.in. kwestia uiszczenia wkładów członków. Według ustawy – Prawo spółdzielcze obowiązek uiszczenia wkładów do spółdzielni nie wynika z ustawy, ale z postanowień statutu spółdzielni[44]. Ustawa o spółdzielniach socjalnych nie zawiera odrębnych regulacji w tym zakresie. Uznać zatem wypada, że wyżej wymienione zasady odnośnie do wkładów przewidziane w prawie spółdzielczym obowiązują również w przypadku spółdzielni socjalnych. Wkład do spółdzielni socjalnej może mieć różne formy, np. przeniesienie własności rzeczy lub innych praw, obciążenie własności rzeczy lub innych praw czy innych świadczeń na rzecz spółdzielni socjalnej, w szczególności polegające na wykonywaniu świadczeń przez wolontariuszy lub pracowników podmiotu zakładającego spółdzielnię socjalną. W przypadku j.s.t. wniesienie wkładu odbywać się musi przy zachowaniu zasad określonych w przepisach u.f.p.[45] Wniesienie wkładu przez j.s.t. do spółdzielni socjalnej może być istotnym elementem wsparcia jej działalności.

Formy wspierania działania s.s. przez j.s.t. wymienia art. 15 ust. 1 u.s.s. Zgodnie z tym przepisem działalność s.s. może zostać wsparta ze środków budżetu j.s.t. w szczególności przez: dotacje, pożyczki, poręczenia, usługi lub doradztwo w zakresie finansowym, księgowym, ekonomicznym, prawnym i marketingowym czy też zrefundowanie kosztów lustracji. Wyżej wymienione wsparcie udzielane jest w drodze uchwały przez właściwe organy j.s.t. Spółdzielnie, w tym socjalne, mogą być uznane za przedsiębiorstwo w rozumieniu przepisów Unii Europejskiej o pomocy publicznej, udzielane im ze środków publicznych wsparcie powinno uwzględniać zasady dotyczące pomocy publicznej. Jest ono udzielane jako pomoc de minimis albo jako pomoc de minimis dla podmiotów wykonujących usługi w ogólnym interesie gospodarczym, o ile spółdzielnia takie usługi wykonuje.

Ujęty w art. 15 ust. 1 u.s.s. katalog form wspierania działalności s.s. przez j.s.t. ma charakter jedynie przykładowy. Niektórzy dopuszczają zatem inne formy wsparcia, np. obniżenie czynszu itp.[46] Należy jednak brać pod uwagę, że j.s.t. powinny działać zgodnie z zasadą legalizmu, która wymaga istnienia podstawy prawnej dla każdego działania, również ze sfery dominium. W każdym zatem przypadku wymagana byłaby zgodność działania z przepisami o pomocy publicznej oraz zachowanie przedstawionego powyżej trybu (uchwała organu stanowiącego). Ustawy szczególne musiałyby także umożliwiać określone działanie organom j.s.t. (np. decydowanie o wysokości i obniżaniu czynszu, udzielanie pożyczek, przekazywanie nieruchomości z określoną bonifikatą itp.).

Kolejną możliwość wspierania spółdzielni socjalnych przewiduje art. 15a u.s.s. Zgodnie z tym przepisem jednostka sektora finansów publicznych (zatem również j.s.t.), udzielając zamówienia, które nie podlega ze względu na jego wartość ustawie – Prawo zamówień publicznych, może zastrzec, że o udzielenie zamówienia mogą ubiegać się wyłącznie spółdzielnie socjalne, działające na podstawie ustawy lub właściwych przepisów państw członkowskich Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego, z uwzględnieniem przepisów art. 44 ust. 3 u.f.p.

Kolejną możliwością wspierania spółdzielni socjalnych na gruncie prawa zamówień publicznych jest art. 11 ust. 5 pkt 5 p.z.p., zgodnie z którym ustawy tej nie stosuje się do zamówień o wartości mniejszej niż progi unijne, których przedmiotem są usługi lub roboty budowlane realizujące przedsięwzięcia rewitalizacyjne zawarte w gminnym programie rewitalizacji oraz wykonywane na obszarze Specjalnej Strefy Rewitalizacji, jeżeli zamówienia te udzielane są przez gminę lub gminne jednostki organizacyjne organizacjom pozarządowym lub spółdzielniom socjalnym, a przedmiot zamówienia należy do działalności statutowej wykonawcy. Ponadto zgodnie z art. 94 ust. 1 pkt 1 p.z.p. zamawiający może zastrzec w ogłoszeniu o zamówieniu, że o udzielenie zamówienia mogą ubiegać się wyłącznie zakłady pracy chronionej, spółdzielnie socjalne oraz inni wykonawcy, których działalność, lub działalność ich wyodrębnionych organizacyjnie jednostek mających realizować zamówienie obejmuje społeczną i zawodową integrację osób będących członkami grup społecznie marginalizowanych. W katalogu takich osób ustawa wymienia m.in. osoby niepełnosprawne w rozumieniu u.r. W takim przypadku zamawiający określa minimalny procentowy wskaźnik zatrudnienia tychże osób przez zakłady pracy chronionej lub wykonawców albo ich jednostki[47].

Warto jeszcze wspomnieć o art. 361 ust. 1 p.z.p., na którego podstawie zamawiający może zastrzec w ogłoszeniu o zamówieniu, że o udzielenie zamówienia na usługi społeczne i inne szczególne usługi mogą ubiegać się wyłącznie wykonawcy spełniający łącznie określone warunki, takie jak m.in. cel działalności – realizacja zadań w zakresie użyteczności publicznej oraz społeczna i zawodowa integracja osób będących członkami grup społecznie marginalizowanych[48].

Warto wspomnieć także o dobrych praktykach, które są niezwykle istotne w obszarze współpracy pomiędzy j.s.t. i organizacjami pozarządowymi. Tytułem przykładu można wskazać na projekt „Osiedle Sitowie” oraz Gdańską Spółdzielnię Socjalną. Projekt „Osiedle Sitowie” jest formą wszechstronnego wsparcia w usamodzielnieniu się oraz przygotowaniu prozawodowym dla beneficjentów pomocy społecznej. Działania są realizowane przez organizacje pozarządowe oraz Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Gdańsku. „Osiedle Sitowie” jest „przedsionkiem” Gdańskiej Spółdzielni Socjalnej, której członkami-­-założycielami jest siedem organizacji pozarządowych. Spółdzielnia stara się wspierać w szczególności osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub ruchową, współpracując z Gminą Miasta Gdańska i Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie w Gdańsku[49]. Przykład „Osiedla Sitowie” oraz Gdańskiej Spółdzielni Socjalnej pokazuje, że istotny jest etap przygotowania osób niepełnosprawnych do tego, aby być członkami spółdzielni socjalnej.

2.6. Prowadzenie mieszkań treningowych i wspomaganych

Prowadzenie przez j.s.t. oraz organizacje pozarządowe mieszkań treningowych lub wspomaganych jest formą wspierania pełnoletnich osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, w tym osób z niepełnosprawnością, którą przewiduje art. 53 ustawy o pomocy społecznej. Ustawa przewiduje, że prowadzenie takich mieszkań i zapewnianie w nich miejsc jest obligatoryjnym zadaniem własnym gminy (art. 17 ust. 1 pkt 12) oraz zadaniem własnym powiatu (art. 19 pkt 11). Zgodnie z art. 25 u.p.s. organy j.s.t. mogą zlecać organizacjom pozarządowym realizację zadania z zakresu pomocy społecznej, udzielając dotacji na finansowanie lub dofinansowanie realizacji zleconego zadania. Do zlecania zadań stosuje się przepisy u.d.p.p.w. Celem pomocy jest przygotowanie świadczeniobiorcy do samodzielnej egzystencji oraz udzielanie wsparcia osobom, które potrzebują opieki, ale nie wymagają umieszczenia w placówce socjalnej[50]. Dla osób z niepełnosprawnością są adresowane w szczególności mieszkania wspomagane. Wsparcie w takim mieszkaniu może być przyznawane na czas określony, a w przypadku osób, które posiadają orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, oraz w szczególnych przypadkach innych osób – nieokreślony.

Podstawą prawną przyznania wsparcia w mieszkaniu wspomaganym w przypadku zlecenia przez organ j.s.t. organizacji pozarządowej prowadzenia takiego mieszkania jest decyzja wydawana po dokonaniu ustaleń zwanych kontraktem mieszkaniowym między podmiotem kierującym do tej formy wsparcia, podmiotem prowadzącym mieszkanie wspomagane oraz osobą ubiegającą się o pobyt w tym mieszkaniu lub jej przedstawicielem ustawowym. Przedmiotem kontraktu są kwestie takie, jak cel i okres pobytu, rodzaj i zakres świadczonego wsparcia, odpłatność osoby korzystającej ze wsparcia oraz inne aspekty związane z pobytem (art. 53 ust. 8–14 w zw. z ust. 15 u.p.s.).

W świetle art. 97 u.p.s. wsparcie w mieszkaniu wspomaganym jest odpłatne. Opłatę za pobyt w mieszkaniach wspomaganych ustala podmiot kierujący w uzgodnieniu z osobą kierowaną, uwzględniając przyznany zakres usług. W określonych przypadkach osoby mogą otrzymywać wsparcie w mieszkaniu wspomaganym nieodpłatnie. Szczegółowe zasady ponoszenia odpłatności za pobyt w mieszkaniach wspomaganych określa rada gminy lub rada powiatu w drodze uchwały.

Podsumowanie

Analiza obowiązujących przepisów dotyczących współpracy j.s.t. i organizacji pozarządowych w zakresie pomocy osobom niepełnosprawnym wskazuje, że ramy współpracy wyżej wymienionych podmiotów zostały zakreślone szeroko. Przede wszystkim należy zauważyć, że współpraca z tzw. trzecim sektorem jest w wielu przypadkach preferowanym przez ustawodawcę sposobem realizacji zadań, m.in. z zakresu aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnością. Wyrazem takiego podejścia jest u.d.p.p.w. wraz z całym trybem zlecania realizacji zadań organizacjom pozarządowym.

Do form współpracy organizacji pozarządowych i j.s.t. w zakresie wspierania rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób z niepełnosprawnością należy konsultowanie projektów aktów prawnych dotyczących działalności statutowej organizacji pozarządowych oraz możliwość współtworzenia przez j.s.t. i organizacje pozarządowe określonych form organizacyjnych, w tym spółdzielni socjalnych oraz warsztatów terapii zajęciowej.

Współpraca j.s.t. z organizacjami pozarządowymi, podobnie jak cały system rehabilitacji zawodowej oraz zatrudniania osób z niepełnosprawnością w Polsce, napotyka bariery natury organizacyjnej i finansowej. Możliwości finansowe j.s.t. wpływają na standard realizacji zadań z zakresu pomocy osobom niepełnosprawnym i możliwość zaspokojenia potrzeb społecznych w tym zakresie. Jest to widoczne w szczególności w przypadku wtz. Ich sposób finansowania składa na barki powiatów ciężar finansowy, który niekiedy może być trudny do udźwignięcia i skłaniać samorządy powiatów do niewyrażania zgody na tworzenie wtz.

Bibliografia

Barczyński A., Zasady finansowania barierą rozwoju terapii zajęciowej osób z niepełnosprawnościami, „Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach” 2016, nr 258.

Blicharz J., Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Ustawa o spółdzielniach socjalnych. Komentarz, LEX 2012, komentarz do art. 5 u.d.p.p.w.

Czarnecki K., Dotacje budżetowe. Konstrukcja prawna i procedury, Toruń 2018.

Frąckiewicz L., Niepełnosprawni – wykluczeni i osamotnieni, [w:] Przeciw wykluczeniu społecznemu osób niepełnosprawnych, red. L. Frąckiewicz, Warszawa 2008.

Garbat M., Wspieranie zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami na świecie. Polityki, systemy, modele, Zielona Góra 2020.

Godlewska-Bujok B., Miżejewski C., Muzyka A., Ustawa o spółdzielniach socjalnych. Komentarz, Warszawa 2018.

Kobus-Ostrowska D., Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnością. Aspekty ekonomiczne i społeczne, Łódź 2018.

Kopyra J., Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2005.

Kwapisz-Krygel K., Prawo spółdzielcze. Komentarz, Lexis Nexis 2014

Majewski T., Rola organizacji pozarządowych w zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, [w:] Potrzeby osób niepełnosprawnych w warunkach globalnych przemian społeczno-­-gospodarczych, red. H. Ochonczenko, M.A. Paszkowicz, Zielona Góra 2006.

Ozimek A., Zlecanie zadań publicznych jako forma współpracy jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi – zagadnienia wybrane, [w:] Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi. Aspekty społeczne, normatywne, ekonomiczne i organizacyjne, red. A. Bulicz, B. Springer, Zielona Góra 2018.

Robak P., Troska Kościoła katolickiego o osoby z niepełnosprawnością, „Kościół i Prawo” 2022, nr 2.

Sierpowska I., Pomoc społeczna, Komentarz, WKP 2023, komentarz do art. 53 u.p.s.

Staszczyk P., Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, WKP 2022, komentarz do art. 13 (punkt 3 komentarza).

Szydło M., Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz, WKP 2008, komentarz do art. 10, pkt 12.

Szymańska I., Warsztaty terapii zajęciowej i zakłady aktywności zawodowej – formy działania i zasady finansowania przez jednostki samorządu terytorialnego, „Finanse Komunalne” 2009, nr 6.

Wrocławska T., komentarz do art. 10b, [w:] Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Komentarz, red. M. Włodarczyk, WKP 2015.

Żołędowska M., Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Praktyczny komentarz, Warszawa 2011.

[1]    Konwencja ONZ z dnia 13 grudnia 2006 r. o prawach osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169), preambuła, lit. e. 

[2]    L. Frąckiewicz, Niepełnosprawni – wykluczeni i osamotnieni, [w:] Przeciw wykluczeniu społecznemu osób niepełnosprawnych, red. L. Frąckiewicz, Warszawa 2008, s. 15.

[3]    Działania w tym zakresie podejmują organizacje pozarządowe zajmujące się wszystkimi kategoriami osób niepełnosprawnych oraz organizacje pozarządowe zajmujące się tylko określonymi kategoriami osób niepełnosprawnych (np. osobami z niepełnosprawnością intelektualną). Por. T. Majewski, Rola organizacji pozarządowych w zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, [w:] Potrzeby osób niepełnosprawnych w warunkach globalnych przemian społeczno-gospodarczych, red. H. Ochonczenko, M.A. Paszkowicz, Zielona Góra 2006, s. 134.

[4]    M. Garbat, Wspieranie zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami na świecie. Polityki, systemy, modele, Zielona Góra 2020, s. 469.

[5]    T.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 913 z późn. zm., dalej jako: u.r.

[6]    T.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1338, dalej: u.d.p.p.w.

[7]    Jak wskazuje P. Robak, Kościół już od starożytności, a w Polsce od czasów chrztu miał obowiązek przeznaczać część dochodów na działalność charytatywną, skierowaną m.in. do osób z niepełnosprawnościami. P. Robak, Troska Kościoła katolickiego o osoby z niepełnosprawnością, „Kościół i Prawo” 2022, nr 2, s. 257, http://doi.org/10.18290/kip22112.15.

[8]    Zob. art. 4 ust. 1 pkt 7 u.d.p.p.w.

[9]    Zob. art. 10b ust. 1 u.r.

[10]   Zob. art. 29 ust. 1 u.r.

[11]   Zob. art. 36 u.r.z.s. oraz rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lutego 2008 r. w sprawie rodzajów zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych zlecanych fundacjom oraz organizacjom pozarządowym, t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1945.

[12]   Zob. art. 4 ust. 2 pkt 2 oraz art. 5 ust. 7 ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 178 z późn. zm., dalej: u.s.s.

[13]   Dz.U. z 2025 r. poz. 1214 z późn. zm., dalej: u.p.s.

[14]   Art. 7 ust. 1 pkt 19 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1153.

[15]   Art. 4 ust. 1 pkt 22 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 107 z późn. zm. 

[16]   Art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 581.

[17]   Szerzej zob. J. Kopyra, Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2005, s. 51–60; M. Żołędowska, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Praktyczny komentarz, Warszawa 2011, s. 18–23.

[18]   Art. 35 ust. 1 pkt 8, art. 35a ust. 1 pkt 6 u.r.

[19]   Tytułem przykładu można wskazać na uchwałę Nr XIV/19/2025 Rady Gminy Łęczyce z dnia 31 marca 2025 r., w której przewidziano dwie formy przeprowadzania konsultacji: po pierwsze – zgłaszanie uwag do projektu uchwały na piśmie za pomocą formularza konsultacyjnego; po drugie – zgłaszanie uwag podczas spotkania zwołanego w celu przeprowadzenia konsultacji (§ 5 ust. 1 oraz § 6 uchwały, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego z dnia 30 kwietnia 2025 r. poz. 1799 ). Z kolei w § 5 ust. 1 uchwały Nr LIX/369/2024 Rady Gminy Ostaszewo wymienia się następujące formy konsultacji: po pierwsze – protokołowane otwarte spotkania z przedstawicielami organizacji pozarządowych, z możliwością składania opinii i uwag; po drugie – przyjmowanie opinii i uwag na piśmie z wykorzystaniem strony internetowej Urzędu Gminy w Ostaszewie; po trzecie – inny dostępny sposób, w szczególności forma elektroniczna; https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2024/1265/akt.pdf (dostęp: 9.10.2025).

[20]   Wyrok WSA w Opolu z dnia 2 czerwca 2011 r., II SA/Op 151/11, Legalis nr 363818.

[21]   Wyrok NSA z dnia 11 października 2011 r., II OSK 1448/11, Legalis nr 389598.

[22]   Ibidem.

[23]   Wyrok NSA z dnia 27 września 2011 r., II OSK 1332/11, Legalis nr 388154.

[24]   Dz.U. z 2016 r. poz. 1945.

[25]   A. Ozimek, Zlecanie zadań publicznych jako forma współpracy jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi – zagadnienia wybrane, [w:] Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi. Aspekty społeczne, normatywne, ekonomiczne i organizacyjne, red. A. Bulicz, B. Springer, Zielona Góra 2018, s. 33.

[26]   K. Czarnecki, Dotacje budżetowe. Konstrukcja prawna i procedury, Toruń 2018, s. 298.

[27]   P. Staszczyk, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, WKP 2022, komentarz do art. 13 (punkt 3).

[28]   J. Blicharz, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Ustawa o spółdzielniach socjalnych. Komentarz, LEX 2012, komentarz do art. 5 u.d.p.p.w.

[29]   Ustawa o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, Dz.U. z 2015 r. poz. 1339.

[30]   D. Kobus-Ostrowska, Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnością. Aspekty ekonomiczne i społeczne, Łódź 2018, s. 191.

[31]  Art. 68c dodany do ustawy o rehabilitacji przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 21 stycznia 2005 r. (Dz.U. z 2005 r. nr 44, poz. 422) zmieniającej ustawę z dniem 1 stycznia 2005 r.

[32]   A. Barczyński, Zasady finansowania barierą rozwoju terapii zajęciowej osób z niepełnosprawnościami, „Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach” 2016, nr 258, s. 234.

[33]   Rozporządzenie z dnia 25 marca 2004 r., Dz.U. z 2021 r. poz. 2284, dalej: rozporządzenie w sprawie wtz.

[34]   Dz.U. z 2019 r. poz. 1605 z późn. zm., dalej: rozporządzenie w sprawie algorytmu.

[35]   Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, pismo z dnia 29 kwietnia 2010 r., SPS-023-14934/10, Zasady finansowania warsztatów terapii zajęciowej. Koszty działalności warsztatu terapii zajęciowej są finansowane ze środków samorządu powiatowego w wysokości co najmniej 10% tych kosztów.

[36]   Do jednostek organizacyjnych zobowiązanych do zapewnienia terapii zajęciowej na podstawie odrębnych przepisów należą domy pomocy społecznej, zakłady karne, ośrodki sportu i rekreacji, ośrodki kultury. T. Wrocławska, komentarz do art. 10b, [w:] Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Komentarz,red. M. Włodarczyk, WKP 2015.

[37]   A. Barczyński, Zasady finansowania…, s. 237–238.

[38]   I. Szymańska, Warsztaty terapii zajęciowej i zakłady aktywności zawodowej – formy działania i zasady finansowania przez jednostki samorządu terytorialnego, „Finanse Komunalne” 2009, nr 6, s. 29–30.

[39]   I. Szymańska, Warsztaty terapii…, s. 29–30.

[40]   Ibidem, s. 27–33.

[41]   M. Szydło, Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz, WKP 2008, komentarz do art. 10, pkt 12.

[42]   B. Godlewska-Bujok, C. Miżejewski, A. Muzyka, Ustawa o spółdzielniach…, s. 46.

[43]   T.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 593.

[44]   K. Kwapisz-Krygel, Prawo spółdzielcze. Komentarz, Lexis Nexis 2014.

[45]   B. Godlewska-Bujok, C. Miżejewski, A. Muzyka, Ustawa o spółdzielniach…, s. 66.

[46]   Ibidem, s. 107.

[47]   Ibidem, s. 112–113.

[48]   Ibidem, s. 113–114.

[49]   Dobre praktyki samorządów 2012. Polityka na rzecz osób niepełnosprawnych, Kraków 2012, s. 13–14. Aktualne informacje: osiedlesitowie.pl (dostęp: 9.07.2023), gss.org.pl (dostęp: 9.07.2023).

[50]   I. Sierpowska, Pomoc społeczna, Komentarz, WKP 2023, komentarz do art. 53 u.p.s.

PODOBNE ARTYKUŁYWIĘCEJ OD AUTORA