Transformation of attorney-at-law practice in client relations through a competency-based approach to professional ethics: remarks in the context of amendments to the Code of Ethics for Attorney-At-Law

The amendment to the Code of Ethics for Attorney-at-Law, which came into force on 1 January 2023, has strengthened client autonomy and decision-making capacity, while further specifying the attorney-at-law’s informational duties. These changes are a part of a broader transformation of the attorney-at-law–client relationship, emphasising its collaborative character, fostering the egalitarian decision-making processes, and taking into account the social conditions of professional practice. They require the development of attorneys-at-law’s professional competencies that enable reliable support for clients in decision-making. Professional competencies encompass the performance of tasks in accordance with the standards of a given profession, shaped by knowledge, experience, attitudes, and the organisational context. The paper presents a competency-based approach to the professional ethics of attorneys-at-law, including a competency profile that identifies key skills and attitudes, organised into specific groups, as well as a model indicating ways of their practical implementation. This approach enables the integration of expert legal knowledge with clients’ real-life experiences, contributes to reducing informational disparity, and strengthens clients’ capacity for informed decision-making. Its justification is grounded in the theory of pragmatic metaethics, which emphasises the importance of social experience and practical reasoning. The competency-based approach constitutes a factor transforming legal culture, shifting the emphasis from the traditional service-oriented model towards inclusive support for clients’ decision-making capacity.

Keywords: Code of Ethics for Attorney-at-Law, professional competencies, competency-based approach, decision-making competence, pragmatist metaethics

Słowa kluczowe: Kodeks Etyki Radcy Prawnego, kompetencje zawodowe, podejście kompetencyjne, kompetencja decyzyjna, metaetyka pragmatyczna

Wprowadzenie

Zmiany w Kodeksie Etyki Radcy Prawnego[1] (dalej: KERP), które weszły w życie 1 stycznia 2023 r., mają na celu wzmocnienie autonomii klienta[2] poprzez nałożenie na radcę prawnego dodatkowych obowiązków informacyjnych wobec klienta oraz doprecyzowanie sposobu przekazywania informacji o skutkach podejmowanych czynności w uzgodnieniu z klientem. Obowiązek informowania klienta o przebiegu sprawy i jej konsekwencjach wynika przede wszystkim z przepisów prawa powszechnie obowiązującego, a regulacje KERP mają charakter dopełniający i uszczegóławiający ustawowe obowiązki radcy prawnego w tym zakresie. W tym sensie zmiany w KERP nie tworzą autonomii klienta[3], „a więc – najogólniej biorąc – sytuacji, w której jest on podmiotem, a nie przedmiotem w relacji z profesjonalistą”[4], zdolności do ogólnego kierowania działaniem. Zmiany te wzmacniają natomiast zdolność klienta do podejmowania decyzji, określaną jako kompetencja decyzyjna[5]. Służą one ograniczeniu wpływu osób trzecich na radcę prawnego oraz realizacji standardu niezależności zawodowej.

Nowelizacja KERP wpisuje się w szerszy proces transformacji praktyki prawniczej, w tym sposobu wykonywania reprezentacji prawnej. Polega on na kształtowaniu relacji radcy prawnego z klientem, w których ten ostatni staje się aktywnym uczestnikiem procesu świadczenia pomocy prawnej[6]. W praktyce jednak zakres tej aktywności jest zróżnicowany i uwarunkowany zarówno przepisami prawa, jak i indywidualnymi ustaleniami z klientem. Zarysowane wyżej zmiany stanowią przyczynek do badań dotyczących rozwijania kompetencji radcy prawnego w kierunku dostarczania klientom rozwiązań prawnych wzmacniających możliwości korzystania z prawa jako narzędzia rozwiązywania problemów życiowych.

Celem niniejszego artykułu jest analiza i eksplikacja podejścia kompetencyjnego do etyki radcy prawnego, wspierającego kompetencję decyzyjną klienta, oraz konstrukcja wystandaryzowanego profilu i modelu kompetencyjnego, uwzględniających praktyczne uwarunkowania wykonywania zawodu radcy prawnego oraz ich zróżnicowanie. W pracy zastosowano metodologię konceptualnej analizy opisowo-krytycznej. Elementy normatywne są obecne w proponowanym profilu i modelu kompetencyjnym, jednak występują głównie na poziomie metarefleksji nad standardami zawodowymi, a nie jako teoretycznie artykułowane oczekiwania czy kryteria etyki eksperckiej[7]. Praktyczne wymogi wynikające z KERP oraz przepisów prawa są punktem odniesienia dla tych konstrukcji. Propozycje dotyczące profilu i modelu kompetencyjnego radcy prawnego uwzględniają realia wykonywania zawodu, w tym różnorodność form jego wykonywania, indywidualne potrzeby i oczekiwania klientów, ich specyfikę oraz warunki świadczenia pomocy prawnej. Analiza etycznego wymiaru wykonywania zawodu radcy prawnego nie abstrahuje od jego osadzenia w porządku prawnym, gdyż istotą tego zawodu jest wzajemne przenikanie się i komplementarność norm prawnych i etycznych, które go regulują.

Pojęcie kompetencji zawodowej odnosi się do wykonywania zadań zgodnie ze standardami danej grupy zawodowej, uwarunkowanego cechami indywidualnymi, wiedzą, doświadczeniem oraz postawą, a także kontekstem organizacyjnym. Postawy zawodowe są wewnętrznym, aksjologiczno-normatywnym wymiarem kompetencji radcy prawnego, który – osadzony w porządku prawnym oraz etyce zawodowej – manifestuje się w sposobie ich urzeczywistniania w praktyce. Kompetencje zawodowe tworzą wieloaspektowe kryteria opisu praktyki prawniczej i zarazem standardy normatywne, wyznaczające kierunki, reguły i zasady działania prawników. W artykule podjęto próbę ukazania statusu podejścia kompetencyjnego w świetle teorii metaetyki pragmatycznej (niekiedy określanej też jako pragmatystyczna). Podejście to pozwala na pogłębioną refleksję nad szerokim kontekstem podejmowanych decyzji oraz nad znaczeniem standardów postępowania w procesie świadczenia pomocy prawnej, rozumianej zgodnie z ustawą z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych[8] (w szczególności art. 2, art. 3 ust. 2, art. 4, art. 6 ust. 1, art. 27 ust. 1 u.r.p.)[9].

1. Porównanie przepisów KERP przed zmianami
i po zmianach wprowadzonych 1 stycznia 2023 r. w zakresie
wzmocnienia komunikacji, autonomii i decyzyjności klienta

Kluczowe regulacje dotyczące autonomii klienta występowały już w poprzedniej wersji KERP, jednak nowelizacja z 1 stycznia 2023 r. wprowadziła doprecyzowania i nowe przepisy, które mają istotny wpływ na praktykę zawodową radców prawnych w kontekście wzmacniania kompetencji decyzyjnej klienta i standardów udatnej komunikacji. Przede wszystkim należy zauważyć, że w art. 31 § 2 KERP wprowadzono definicję „informowania o wykonywaniu zawodu”, ujmując je jako komunikację mającą na celu bezpośrednią lub pośrednią promocję radcy prawnego, jego wizerunku, wykonywania zawodu lub kancelarii bez względu na treść, formę lub środki komunikacji. Artykuł 32 KERP przewiduje zakaz informowania o wykonywaniu zawodu sprzecznego z prawem, dobrymi obyczajami oraz będącego naruszeniem postanowień KERP.

Nowelizacja KERP wprowadziła też istotne zmiany w zakresie przeciwdziałania konfliktom interesów. Zmieniono art. 30 § 1 dotyczący wspólnych roszczeń, co jednoznacznie zakazuje świadczenia pomocy przy konflikcie interesów, niezależnie od wspólnoty interesów z klientem[10]. Zmiana ta wzmacnia autonomię i decyzyjność klienta poprzez eliminację sytuacji, w których możliwe było świadczenie pomocy mimo konfliktu interesów. Artykuł 30a KERP wzmacnia autonomię i decyzyjność klienta poprzeznałożenie na radcę prawnego obowiązku uprzedniego badania potencjalnych konfliktów interesów oraz wprowadzenie wymogu rezygnacji z prowadzenia sprawy w przypadku ujawnienia konfliktu w toku jej trwania. Ustanowiono też zakaz angażowania się radcy w działalność innych podmiotów, które ograniczałyby jego niezależność lub stwarzały możliwość konfliktu interesów (art. 25 KERP, art. 25a KERP).

W przypadku art. 44 § 1 KERP obowiązek informowania klienta o przebiegu sprawy i jej wyniku istniał już przed nowelizacją. Zmiana brzmienia tego przepisu wprowadzona w 2023 r. doprecyzowała sposób realizacji tego obowiązku, wskazując, że informacje powinny być przekazywane w sposób uzgodniony z klientem, w szczególności obejmujący skutki podejmowanych czynności procesowych. Celem tej zmiany jest zwiększenie transparentności i aktywnego włączenia klienta w prowadzenie autonomicznych rozważań decyzyjnych. Artykuł 44 § 2 KERP, nakładający obowiązek uzyskania zgody klienta na dokonanie czynności procesowych obejmujących wniesienie pozwu, uznanie powództwa, zawarcie ugody lub cofnięcie powództwa, był obecny już wcześniej[11]. Omawiana zmiana doprecyzowała zakres obowiązku, podkreślając jego rolę w zapewnieniu klientowi realnej kontroli nad kierunkiem postępowania. Artykuł 44 § 3 KERP, zobowiązujący radcę prawnego do przedstawienia klientowi informacji o bezzasadności lub niecelowości wnoszenia środka odwoławczego od orzeczenia kończącego sprawę w danej instancji, również funkcjonował w poprzedniej wersji kodeksu. Nowelizacja wprowadziła klauzulę „chyba że przepisy prawa stanowią inaczej”, pozostawiając w praktyce pewien margines oceny wyjątków wynikających z przepisów odrębnych.

Istotną zmianą jest wprowadzenie nowego przepisu – art. 44a KERP. Nakłada on na radcę prawnego obowiązek przedstawienia klientowi informacji o pozasądowych możliwościach rozstrzygnięcia lub rozwiązania sporu, w szczególności w trybie mediacyjnym lub arbitrażowym, jeżeli pozwala na to charakter sprawy. Przepis poszerza opcje dla klienta, umożliwiając świadome wybieranie ścieżek rozwiązywania sporów.

Artykuł 45 KERP, dotyczący prawa radcy prawnego do wypowiedzenia pełnomocnictwa i rozwiązania umowy z powodu utraty zaufania, nie uległ zmianie w stosunku do poprzedniej wersji. Przepis ten nadal gwarantuje klientowi pełną kontrolę nad relacją z radcą prawnym[12]. Podobnie art. 46 KERP, nakładający obowiązek wydania klientowi dokumentów oraz pism procesowych po zakończeniu stosunku prawnego, nie zmienił swojej treści. Przepis ten zapewnia klientowi pełny dostęp do materiałów związanych ze sprawą, co jest istotnym elementem wzmocnienia jego podmiotowości.

Nowelizacja KERP z 2023 r. doprecyzowała obowiązki radcy prawnego, podkreślając konieczność konsultowania problemów z klientem i jego świadomego włączania w proces decyzyjny, przy czym kluczową gwarancją prawidłowej realizacji tych standardów jest art. 15 KERP dotyczący tajemnicy zawodowej. Ta ostatnia nie ma charakteru bezwzględnego[13]. Obejmuje wszystkie informacje dotyczące klienta i jego spraw, uzyskane w związku z pomocą prawną, a także tworzone przez radcę dokumenty i korespondencję. Obowiązek przestrzegania tajemnicy zawodowej znajduje swoje normatywne źródło w przepisach u.r.p., w szczególności w art. 3 ust. 3–5 u.r.p. Zakres tego obowiązku podlega jednak określonym ustawowo ograniczeniom, przewidzianym m.in. w art. 3 ust. 6 u.r.p., a także w art. 33 ust. 5 u.r.p. oraz w art. 27 ust. 1 u.r.p. Należy przy tym zaznaczyć, że wskazane regulacje nie wyczerpują wszystkich przewidzianych przez ustawodawcę wyjątków od zasady zachowania tajemnicy zawodowej. Ich szczegółowa analiza wykracza jednak poza ramy przedmiotowe niniejszego artykułu.

Warto przy tym uwzględnić regulacje KERP, które wprost kształtują relację radca prawny–klient poprzez zasadę lojalności wobec klienta (art. 8 KERP)[14] oraz ograniczenia związane z tą zasadą wynikające m.in. z art. 6–7 i art. 10 KERP. Zasada lojalności wymaga, aby radca prawny działał w interesie klienta, przy czym obowiązki te muszą być realizowane w granicach prawa i etyki zawodowej[15]. Wzajemne stosunki powinny opierać się na zaufaniu (art. 45 zd. 1 KERP), a ograniczenia wynikające z przepisów ustawowych i regulacji deontologicznych mają na celu ochronę zarówno klienta, jak i niezależności zawodowej radcy prawnego. Uwzględnienie tych norm jest niezbędne dla pełnej analizy zmian wprowadzonych nowelizacją oraz dla praktycznej realizacji zasad uwzględniania woli klienta i jakości doradztwa prawnego.

2. Potencjalne zagrożenia, ryzyka i wyzwania związane
z wzmocnieniem autonomii klienta w KERP – perspektywa krytyczna

Zmiany w KERP z 2023 r., mimo że wzmacniają kompetencję decyzyjną klienta, niosą ze sobą określone ryzyka. Można argumentować, że przepisy nie są neutralne – kształtują relacje władzy i mogą generować nieoczekiwane skutki. Na przykład obowiązek badania konfliktu interesów (art. 30a KERP) daje radcy prawnemu dużą swobodę oceny, co w praktyce może ograniczać rzeczywistą decyzyjność klienta. Podobnie regulacje dotyczące obowiązków informacyjnych (art. 44 § 1–3 oraz art. 44a KERP) mogą sprowadzać się do formalistycznego „odhaczania” zgód, a nadmiar informacji bez wsparcia interpretacyjnego może zamiast wzmacniać, osłabiać autonomię klienta[16]. W praktyce oznacza to, że autonomia klienta jest skutecznie realizowana, gdy radca prawny dostosowuje komunikację i wsparcie do zdolności poznawczych, doświadczeń klienta i kontekstu sprawy.

Problemem dodatkowym pozostaje nierówność w dostępie do kompetentnej pomocy prawnej. Radcowie prawni, którzy rozwijają umiejętności komunikacyjne i refleksyjne, rzeczywiście wspierają decyzyjność klientów. Inni, często nieświadomie, utrwalają zależność epistemiczną między prawnikiem a klientem. Ponadto w praktyce decyzyjnej uczestnicy różnią się pod względem umiejętności w formułowaniu i argumentowaniu stanowisk oraz opinii, dostępu do wiedzy, a także zasobów materialnych potrzebnych do aktywnego uczestnictwa w sprawie. Ograniczenia czasowe w prawie powodują, że klient często musi podejmować decyzje w określonych terminach, co utrudnia pełne wykorzystanie jego decyzyjności. W rezultacie autonomia klienta nabiera charakteru selektywnego. Na przykład ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie musi prowadzić do rzeczywistego wzmocnienia kompetencji decyzyjnej klienta. Nie istnieje bowiem bezpośrednia zależność między kompetencjami retorycznymi a merytorycznymi (eksperckimi) prawników. Wysoki poziom umiejętności retorycznych może stwarzać pozór eksperckiej wiedzy, mimo istotnych braków merytorycznych. W takiej sytuacji klient – nawet jeśli dysponuje formalnie zwiększonym zakresem decyzyjności oraz różnorodnymi kompetencjami dyskursywnymi – pozostaje epistemicznie zależny od profesjonalisty i nie jest w stanie samodzielnie zweryfikować jakości wiedzy specjalistycznej radcy prawnego. Z tego względu niezbędne stają się instytucjonalne mechanizmy gwarantujące minimalne standardy kompetencyjne, wśród których kluczową rolę odgrywa samorząd zawodowy radców prawnych.

Zmiany w KERP w praktyce mogą prowadzić do paradoksów: dążenie do wzmocnienia autonomii klienta może skutkować przeciążeniem informacyjnym i nierównym dostępem do kompetentnej pomocy prawnej. Rzeczywiste wzmocnienie decyzyjności klienta wymaga rozwijania kompetencji radców prawnych i stosowania metod zmniejszających asymetrię władzy eksperckiej, wynikającą z barier poznawczych, strukturalnych, psychologicznych, społecznych i kulturowych. Niezbędna wydaje się przy tym krytyczna świadomość co do tego, jak mechanizmy prawa i badań mogą wzmacniać wrażliwość aksjologiczną radcy prawnego – z jednej strony – oraz w jaki sposób mogą one reprodukować wykluczenie czy wywoływać błąd prawnej atrybucji – z drugiej[17]. Prawnik winien pozostawać wyczulony na szerokie spektrum informacji i racji istotnych dla podejmowanej decyzji. W tym kontekście celem prawniczego dyskursu etycznozawodowego jest lepsze zrozumienie złożoności relacji władzy, reguł i działań zawodowych[18].

3. Podejście kompetencyjne: ramy terminologiczne, geneza, profile, modele

Odpowiednie kompetencje zawodowe są konieczne, aby proces decyzyjny był inkluzywny, pozwalał klientowi świadomie podejmować decyzje (np. w zakresie wyboru rodzaju umowy, interpretacji jej postanowień) oraz rozumieć konsekwencje prawne działań. Znaczenie zasadnicze ma rzeczywisty udział klienta i faktyczny przebieg podejmowania decyzji, które łącznie tworzą moment transformacji praktyki, a nie to, jak decyzje powinny być podejmowane ani sama potencjalna czy hipotetyczna możliwość włączenia klienta do procesu. Poniżej zaprezentowane zostaną uwagi terminologiczne dotyczące podejścia kompetencyjnego, następnie jego geneza, a w dalszych partiach pracy – propozycja profilu i modelu kompetencyjnego radcy prawnego, dostosowanych do obowiązujących standardów KERP w zakresie obowiązków informacyjnych, autonomii i decyzyjności klienta.

Etymologia terminu kompetencja wywodzi się od łacińskiego competentia, oznaczającego odpowiedniość, wystarczalność i dopasowanie. Pochodzi od czasownika competere (com – razem, petere – dążyć, szukać), który pierwotnie oznaczał dążenie do wspólnego celu. W kolejnych użyciach termin ten obejmował m.in. znaczenia związane z uprawnieniem do osądzania oraz prawem do zabierania głosu[19]. Słowa competency i competence bywają używane zamiennie, choć podkreślają różne aspekty: competency koncentruje się na atrybutach, motywacji i zachowaniach osoby (person-oriented), natomiast competence – na rezultatach i zadaniach (outcome/task-oriented)[20]. W literaturze anglojęzycznej termin competence oznacza ogólną zdolność do podejmowania decyzji, skutecznego i etycznego działania, obejmującą wiedzę, umiejętności, postawy i wartości. Competencies to konkretne, obserwowalne zachowania i umiejętności, np. komunikacyjne, refleksyjne czy interpretacyjne, które pozwalają aktywnie angażować klienta w decyzje. Nie należy ich jednak utożsamiać z formalnymi kwalifikacjami czy cechami osobowości, ponieważ stanowią raczej dyspozycje do samoorganizującego się, twórczego działania w nowych i złożonych sytuacjach[21]. W tym kontekście skills oznaczają praktyczne umiejętności wykonywania konkretnych działań, takich jak redagowanie pism czy prowadzenie negocjacji, abilities odnoszą się do indywidualnych predyspozycji i zdolności poznawczych oraz społecznych, które umożliwiają skuteczne realizowanie zadań zawodowych, capacities akcentują faktyczne, sytuacyjne możliwości podejmowania decyzji i rozumienia konsekwencji działań, natomiast capabilities obejmują potencjały adaptacyjne oraz umiejętności uczenia się w dynamicznym i zmieniającym się środowisku. Tak ustalone ramy terminologiczne umożliwiają konsekwentne stosowanie terminu competence w sensie ogólnym, a competencies w kontekście profili i modeli kompetencyjnych, przy jednoczesnym uwzględnieniu skills, abilities, capacities i capabilities dla działań praktycznych oraz adaptacyjnych.

Geneza podejścia kompetencyjnego wywodzi się z teorii organizacji i zarządzania kapitałem ludzkim, w tym klasycznych koncepcji rekrutacji i selekcji pracowników opartych na precyzyjnym określaniu wymagań stanowiskowych, oraz koncepcji Boyatzisa, w której kompetencje krytyczne (core competences) określają minimalny, wspólny dla danego stanowiska zakres wymagań[22]. Powstało ono w odpowiedzi na potrzebę określenia, jakie umiejętności, wiedza i postawy są konieczne do właściwego pełnienia ról w organizacjach[23]. Jego korzenie sięgają lat 70. XX wieku[24], kiedy zaczęto integrować perspektywy psychologii pracy, etyki pracy oraz praktyk HR.

Zastosowanie podejścia kompetencyjnego obejmuje identyfikację macierzy (matrycy) kompetencji, tj. profili i modeli kompetencyjnych[25]. Profile kompetencyjne są szczegółowym opisem umiejętności, wiedzy oraz cech osobowych koniecznych do prawidłowego wykonywania określonej roli zawodowej. Modele kompetencyjne natomiast porządkują te profile w spójną strukturę, powiązaną z celami strategicznymi i wartościami organizacji. Kompetencje stają się dzięki temu obserwowalnymi zachowaniami, które można oceniać i rozwijać. Istotnym elementem jest identyfikacja i redukcja luk kompetencyjnych, wynikających z czynników technologicznych, regulacyjnych lub niedostatecznego rozwoju zawodowego, poprzez szkolenia, mentoring i edukację obywatelską (demokratyczną). Pomocniczo można tworzyć mapy kompetencji oraz moduły lub szablony kompetencyjne – katalogi (listy) kompetencji umożliwiające ich strukturyzację i elastyczne zastosowanie w różnych kontekstach zawodowych. Dodatkowo możliwe jest przeprowadzanie bilansu (przeglądu) kompetencyjnego, który pozwala zestawić wymagania stanowiska z rzeczywistymi umiejętnościami i doświadczeniem profesjonalisty.

4. Propozycja profilu kompetencyjnego radcy prawnego

Profil kompetencyjny określa, jakie umiejętności, wiedza i postawy są niezbędne radcy prawnemu do wykonywania obowiązków w sposób skuteczny, etyczny i z korzyścią dla klienta – tak, aby ten ostatni czuł się rozumiany i by jego decyzje były owocem własnego, świadomego wyboru. Skupia się na identyfikacji kompetencji kluczowych dla pracy radcy prawnego. Profil ma charakter opisowy i teoretyczny, wyznaczając ramy i standardy zawodowe. Celem profilu jest niwelowanie asymetrii wiedzy i adaptacja do zmieniających się kontekstów prawnych i społecznych. W ramach proponowanego profilu kompetencyjnego wyróżniono następujące konkretne grupy kompetencji (competencies): komunikacyjne, refleksyjne, interpretacyjne i analityczne, etyczne, adaptacyjne oraz praktyczne. Przyjmowane w nim w sposób dorozumiany ogólne kompetencje (competences) kognitywne, epistemiczne, językowe, emocjonalne, estetyczne i kulturowe przenikają wszystkie główne kategorie kompetencji, wspierając ich kształtowanie.

Po pierwsze, w zakresie kompetencji komunikacyjnych radca prawny powinien wykazywać się zdolnością klarownego objaśniania prawnych konsekwencji działań klienta, aktywnym, uważnym słuchaniem oraz formułowaniem pytań wspierających refleksję klienta nad podejmowanymi decyzjami. Równie istotne jest stosowanie narzędzi umożliwiających klientowi aktywny udział w procesach decyzyjnych, takich jak strategie komunikacyjne i mapy decyzji.

Po drugie, kompetencje refleksyjne obejmują umiejętność oceny społecznych, etycznych i reputacyjnych konsekwencji udzielanego doradztwa prawnego, systematyczne monitorowanie własnych działań oraz wdrażanie usprawnień w praktyce prawniczej. Radca prawny powinien krytycznie analizować decyzje w kontekście wartości kancelarii[26] i dobra klienta, dostosowując praktykę do potrzeb odbiorców.

Po trzecie, kompetencje interpretacyjne i analityczne obejmują umiejętność syntetyzowania informacji prawnych, faktów oraz danych społecznych w celu opracowania trafnych strategii doradczych. Radca prawny powinien potrafić dostosować swoje działania do indywidualnych potrzeb klienta, biorąc pod uwagę jego sytuację, oczekiwania oraz kontekst społeczny.

Po czwarte, w zakresie kompetencji etycznych kluczowe jest posiadanie świadomości norm etycznych zawodu radcy prawnego oraz ich konsekwentne stosowanie w praktyce prawniczej. Istotne są odwaga w wykonywaniu czynności zawodowych, wyobraźnia moralna i myślenie poza schematami (out of the box). Pozwalają one formułować pytania wykraczające poza rutynę zawodową, co sprzyja dostrzeganiu nowych aspektów etycznych. Ważna jest także wrażliwość na możliwe konflikty interesów, przestrzeganie zasad poufności oraz wykonywanie obowiązków wobec klienta w sposób etyczny i profesjo­nalny.

Po piąte, kompetencje adaptacyjne (w rozumieniu capabilities) obejmują umiejętność uczenia się oraz adaptowania metod pracy do zmieniającego się środowiska prawnego i technologicznego. Radca prawny powinien przejawiać elastyczność w stosowaniu różnorodnych środków komunikacji z klientem, które umożliwiają aktywny udział tego ostatniego w procesie decyzyjnym.

Po szóste, kompetencje praktyczne (w rozumieniu skills), w tym także umiejętności miękkie (soft skills), takie jak: empatia, budowanie relacji, zarządzanie emocjami, obejmują umiejętność redagowania pism i dokumentów prawnych w sposób zrozumiały dla klienta lub społeczności, udatne pisarstwo prawnicze oraz prowadzenie negocjacji i mediacji w duchu dyskursywno-argumentacyjnym, tak aby klient świadomie uczestniczył w podejmowaniu decyzji i odczuwał realny wpływ na przebieg sprawy.

5. Propozycja modelu kompetencyjnego radcy prawnego

Model kompetencyjny prezentuje sposoby praktycznej realizacji kompetencji zdefiniowanych i ustrukturyzowanych w profilu kompetencyjnym. Umożliwia on ocenę i rozwój kompetencji w praktyce radcy prawnego, w kontekście współpracy zarówno z klientem, jak i np. zespołem kancelarii.

Kompetencje komunikacyjne obejmują przekazywanie informacji o skutkach prawnych działań klienta w praktyce, stosowanie narzędzi komunikacji, takich jak: mapy decyzji, spotkania decyzyjne czy scenariusze „co jeśli”, oraz aktywne słuchanie i zadawanie pytań wspierających refleksję. Podejście kompetencyjne integruje argumentację racjonalną oraz pozaracjonalne formy komunikacji emocjonalnej (np. empatyzowanie), retorycznej (np. metaforę[27]) i narracyjnej (np. storytelling[28]), traktując je jako równorzędne środki nieskrępowanej interakcji w procesie komunikacyjnym. Wskaźnikami obserwowalnymi kompetencji komunikacyjnych są: dokumentacja procesu decyzyjnego klienta (notatki zawierające przykłady potwierdzające, że klient aktywnie współdecydował o kierunku działań prawnych), informacje zwrotne dotyczące zrozumienia i udziału w decyzjach.

Kompetencje refleksyjne pozwalają na analizę społecznych, etycznych i reputacyjnych skutków udzielanych porad, uwzględniając doświadczenia i wiedzę usytuowaną klientów jako agentów epistemicznych – a więc adresatów i uczestników dyskursu kształtującego politykę (policy) prawa (np. azylową, antydyskryminacyjną, karną)[29], oraz wprowadzanie usprawnień w pracy kancelarii w oparciu o doświadczenie i krytyczną analizę wartości. Wskaźnikami obserwowalnymi tych kompetencji są: dziennik refleksyjny (reflective learning log), udokumentowane wnioski z analiz przypadków i spotkań z klientem oraz rekomendacje usprawnień w praktyce zawodowej.

Kompetencje interpretacyjne i analityczne obejmują łączenie informacji prawnych, faktycznych i społecznych w strategie doradcze, w tym poprzez stosowanie rozumowania konstytucyjno-operatywnego, z uwzględnieniem zmieniających się realiów i sytuacji klienta. Wskaźnikami obserwowalnymi tych kompetencji są: sporządzanie wariantowych analiz prawnych, uzasadnianie wyboru przyjętej interpretacji w dokumentacji doradczej, stosowanie narzędzi analizy ryzyka prawnego oraz przedstawianie klientowi alternatywnych scenariuszy postępowania.

Kompetencje etyczne radcy prawnego są praktycznym wyrazem jego godności zawodowej w relacjach z klientami. Skupiają się na zapewnieniu zgodności działań ze standardami KERP, identyfikacji rzeczywistych i potencjalnych konfliktów interesów, transparentności w relacjach z klientem i współpracownikami oraz ochronie poufności i niezależności zawodowej. Ta ostatnia jest metagwarancją realizacji zasady poszanowania autonomii klienta. Obserwowalnymi wskaźnikami tych kompetencji są: dokumentacja procedur dotyczących konfliktów interesów, przestrzeganie obowiązków wynikających z KERP oraz regularna samoocena i uczestnictwo w superwizjach etycznych z członkami samorządu radców prawnych.

Kompetencje adaptacyjne umożliwiają elastyczne reagowanie na zmieniające się warunki prawne, organizacyjne i społeczne. Obejmują umiejętność uczenia się oraz adekwatnej komunikacji i współpracy z klientem. Wskaźnikami obserwowalnymi tych kompetencji są: przykłady wdrażania innowacyjnych metod komunikacji oraz ocena skuteczności adaptacji przez przełożonych, trenerów kompetencji, doradców etycznych lub superwizorów.

Kompetencje praktyczne odnoszą się do skuteczności realizacji zadań zawodowych przy równoczesnym wsparciu klienta. Ich zakres obejmuje redagowanie pism i dokumentów w sposób zrozumiały dla klienta, prowadzenie negocjacji i mediacji oraz wykorzystywanie technologii i narzędzi wspierających współpracę z klientem. Wskaźnikami obserwowalnymi tych kompetencji są: jakość i czytelność dokumentów, dokumentacja przebiegu negocjacji[30] oraz implementacja narzędzi ułatwiających podejmowanie decyzji przez klienta.

Decyzje dotyczące własnych spraw podejmuje klient, przy czym radca prawny pełni rolę doradczą i wspierającą zarówno w toku podejmowania tych decyzji, jak i przy ich realizacji po dokonaniu wyboru przez klienta. Zakres związania radcy prawnego decyzjami klienta podlega jednak ograniczeniom, a w niektórych przypadkach wyłączeniom, wynikającym przede wszystkim z przepisów u.r.p., KERP oraz Regulaminu. W praktycznych analizach procesu decyzyjnego należy uwzględnić wyraźne rozgraniczenie obowiązków klienta i radcy prawnego, zwłaszcza w odniesieniu do czynności zastrzeżonych dla profesjonalisty – takich jak sporządzanie opinii prawnych (art. 13 ust. 1 u.r.p.) czy samodzielne prowadzenie spraw przed organami orzekającymi, w tym sądami (art. 14 u.r.p.), gdzie klient nie uczestniczy w podejmowaniu decyzji.

Kompetencje zawodowe radcy prawnego, ustrukturyzowane w profilu i modelu kompetencyjnym, mają charakter transformacyjny. Pomagają wspierać aktywne włączanie klienta w interpretację faktów, dostosowanie procedur do jego potrzeb i wyjaśnianie konsekwencji prawnych. W ten sposób kompetencje zawodowe są fundamentem wzmacniania podmiotowości klienta oraz punktem wyjścia do stosowania innowacji komunikacyjnych w relacji radca prawny–klient.

6. Rozwijanie kompetencji radcy prawnego
w kierunku wzmocnienia jakości komunikacji z klientem

Podejście kompetencyjne do etyki zawodowej koncentruje się na świadomym doborze środków komunikacji, umożliwiając klientowi udział w podejmowaniu decyzji, bez sprowadzania go do biernego odbiorcy wiedzy i troski eksperckiej[31]. Istotnym kanałem komunikacji radcy prawnego z klientem są przy tym narzędzia cyfrowe (np. media społecznościowe). Kompetencje cyfrowe, obejmujące umiejętności związane ze sztuczną inteligencją (AI literacy), lokują się na styku kompetencji adaptacyjnych i praktycznych. Choć wspierają komunikację, nie ograniczają się wyłącznie do niej – obejmują również zdolność uczenia się nowych technologii oraz ich świadomego stosowania w praktyce prawniczej. Sztuczna inteligencja (dalej: AI) może w szczególności wspierać opracowanie analiz prawnych udostępnianych publicznie, realizację symulacji konsultacji społecznych oraz usprawnienie procedur legislacyjnych, przy jednoczesnym zapewnieniu przestrzegania określonych standardów. Zaleca się stosowanie zasad minimalizacji danych, pseudononimizacji, anonimizacji oraz pełnej dokumentacji procesów AI (AI-logbook). Narzędzia cyfrowe, takie jak Copilot, ChatGPT czy systemy RAG (Retrieval-Augmented Generation), mogą wspierać przygotowanie podsumowań, przegląd treści, włączanie grup marginalizowanych w proces decyzyjny. Nie są jednak wolne od wad (np. „sykofancji” – dostosowywania odpowiedzi do założeń i oczekiwań użytkownika, generowania „halucynacji prawnych” – popełniania błędów kontekstowych, tworzenia nieistniejących źródeł, fałszywych twierdzeń prawnych, zniekształcania promptu czy komunikatu). O ile radca prawny weryfikuje treści generowane przez AI i traktuje je jedynie jako wsparcie informacyjne, o tyle możliwe jest wzmocnienie jakości komunikacji z klientem przy zachowaniu bezpieczeństwa prawnego. Radca prawny pozostaje odpowiedzialny za ich ocenę, interpretację oraz zastosowanie w praktyce doradczej, zgodnie z obowiązującymi przepisami KERP.

Na gruncie KERP, w szczególności art. 30a (konflikt interesów) oraz art. 44 § 1–3 i 44a (uzgadnianie informacji), model kompetentnej komunikacji z klientem może obejmować: 1) standardy „prostego języka dla klienta” i legal design thinking stosowane w pismach i wyjaśnieniach ustnych; 2) protokoły spotkań, obejmujące mapy decyzji, scenariusze „co jeśli” oraz warianty minimalne i maksymalne (np. przedstawienie klientowi granic kompromisu w negocjacjach kontraktowych); 3) procedury ujawniania oraz rozstrzygania konfliktów interesów; 4) wskaźniki obserwowalne (np. informacje zwrotne ex post).

Kontynuacja badań nad rozwojem kompetencji zawodowych radcy prawnego w kontekście argumentacyjnej rozmowy z klientem winna w szczególności koncentrować się na następujących obszarach: 1) operacjonalizacji wskaźników jakości komunikacji, obejmujących m.in. zrozumiałość przekazu, ważenie ryzyk i korzyści oraz odzwierciedlenie preferencji klienta w ostatecznie przyjętej strategii działania; 2) badaniach mieszanych, obejmujących obserwacje, eksperymenty typu vignette[32], ankiety 360° realizowane z perspektywy klienta, radcy oraz „obserwatora etycznego”, którym może zostać wyznaczony członek samorządu zawodowego radców prawnych[33]; 3) audytach zgodności z KERP powiązanych z procesem mentoringu oraz superwizji etycznej, obejmujących uczenie przez przypadki (case debrief) po zakończeniu sprawy; 4) pilotażu narzędzi komunikacji, w tym map decyzji, check-list konfliktów interesów oraz matryc preferencji, a także ocenie ich wpływu na wynik sprawy oraz poziom satysfakcji klienta; 5) ewaluacji wpływu jakości komunikacji na wsparcie klienta w podejmowaniu decyzji[34]. Działania sprzeczne z zasadami etyki zawodowej mogą skutkować odpowiedzialnością dyscyplinarną radcy prawnego (art. 64 ust. 1 i nast. u.r.p.). Dlatego każde proponowane rozwiązanie praktyczne należy rozważyć przede wszystkim pod kątem:

1) zgodności z obowiązkami etycznymi i prawnymi – czy narzędzie wspiera realizację standardów KERP (np. w zakresie konfliktu interesów, tajemnicy zawodowej, obowiązków informacyjnych);

2) właściwej funkcji – czy służy bezpośredniemu wsparciu radcy prawnego w komunikacji i podejmowaniu decyzji, czy też jest systemowym mechanizmem organizacyjnym w kancelarii.

Włączenie powyższych zasad do projektowania narzędzi i procedur w kancelarii pozwala nie tylko wzmacniać autonomię klienta, ale również zapewniać zgodność praktyki zawodowej z wymogami etyki i prawa. Dzięki temu profil i model kompetencyjny radcy prawnego stają się elementem transformującym praktykę – integrują wiedzę prawniczą oraz kompetencje zawodowe, wspierając uznanie doświadczenia klienta za istotne źródło interpretacyjne, zakorzenione w okolicznościach konkretnego stanu faktycznego[35]. W konsekwencji kompetencje są czynnikiem transformacyjnym, zaś interakcje z klientami ujawniają kulturotwórczą rolę prawa w praktykach współdecydowania. Rozwój kompetencji radcy prawnego w ramach tych praktyk wspiera aktywny networking w sieciach zawodowych, umożliwiając wymianę doświadczeń, konsultacje i współpracę.

7. Status podejścia kompetencyjnego –
perspektywa metaetyki pragmatycznej

Z perspektywy teorii etyki normatywnej podejście kompetencyjne do etyki zawodowej znajduje swoje wyraźne odzwierciedlenie w stanowiskach konsekwencjalistycznych, ponieważ kładzie nacisk na faktyczne skutki działań i decyzji zawodowych, w tym dobro klienta. W odróżnieniu od etyki deontologicznej, koncentrującej się na obowiązkach i regułach postępowania, oraz etyki cnót (aretologicznej), która akcentuje charakter i cechy moralne prawnika, podejście kompetencyjne podkreśla praktyczną zdolność radcy prawnego do właściwego reagowania w zmiennych uwarunkowaniach zewnętrznych. Niemniej w świetle teorii etyki normatywnej kryteria oceny moralnej pozostają w istotnej mierze autonomiczne wobec faktów konkretnej sprawy, czyli nie zależą od szczegółów indywidualnych przypadków, dopóki nie zostaną zastosowane.

Zasadne jest rozważenie omawianego zagadnienia z alternatywnej perspektywy, a mianowicie poprzez analizę statusu podejścia kompetencyjnego w świetle teorii metaetyki pragmatycznej. Metaetyka pragmatyczna i konsekwencjalizm różnią się zasadniczo w sposobie rozumienia podstaw moralności. Ta pierwsza podkreśla rolę praktyk społecznych, doświadczenia „z pierwszej ręki” oraz kontekstowego, dialogicznego rozwiązywania rzeczywistych problemów, koncentrując się na warunkach współdziałania[36]. Ten drugi z kolei ocenia moralność działań w sposób funkcjonalny, przez pryzmat ich konsekwencji (np. zmian postaw) i stopień, w jakim prowadzą do pożądanych skutków, takich jak zwiększenie dobra lub użyteczności. Metaetyka pragmatyczna nie jest klasyczną etyką normatywną – dominują w niej komponenty konstruktywno-krytyczne[37]. Przedmiotem jej analizy jest sposób, w jaki ludzie w praktyce pojmują wartości oraz funkcjonowanie norm (np. standardów zachowania, w których przejawiają się kompetencje zawodowe). W praktyce wykonywania zawodu radcy prawnego sposób świadczenia pomocy prawnej i narzędzia temu służące, w tym sposób komunikacji z klientami oraz ramy relacji z klientem, są pochodną wielopłaszczyznowego rozumienia perspektywy klienta. Obejmuje ono uwzględnianie jego zasobów interpretacyjnych oraz uzasadnianie podejmowanych działań w odniesieniu do konkretnych okoliczności faktycznych i społecznych. Natomiast kodeksy etyki zawodowej wyznaczają formalne ramy, granice postępowania, w których prawnicy winni się zmieścić i których nie mogą przekroczyć.

Teoria metaetyki pragmatycznej wpisuje się w stanowisko kognitywizmu moralnego[38]. Sądy moralne mają charakter poznawczy i podlegają argumentacji oraz dowodom. Kompetencje zawodowe rozwijają się w procesach doświadczeniowych, w których etyki prawnicze są głęboko zakorzenione, jednocześnie kształtując rozumowanie praktyczne prawnika. Podkreśla się tym samym zdolność prawa do transformacji, rozumianej jako kształtowanie oraz przekształcanie procesów społecznych poprzez mechanizmy debatowania. Moralność jawi się tu w perspektywie naturalistycznej, lecz zarazem nieredukcjonistycznej[39]. Koncepcja ta eliminuje pułapkę błędu naturalistycznego. Z jednej strony nie redukuje moralności do opisu faktów, z drugiej zaś dystansuje się od skrajnego antyrealizmu i przyjmuje, że twierdzenia moralne podlegają kryteriom prawdy (truth-apt) w świetle praktyki społeczno-językowej[40]. Podkreślany jest zatem aspekt trafności (aptness) komunikacji etycznozawodowej.

Metaetyka pragmatyczna wpisuje się w stanowisko pluralizmu etycznego[41]. Istotne w tym ujęciu staje się analizowanie twierdzeń moralnych w kategoriach asercji[42]. Takie podejście umożliwia transformację twierdzeń z formy deklaratywnej („tak jest”) do postaci uzasadnionej opinii („uważam, że tak jest, i oto moje argumenty”). Sprzyja to prowadzeniu dialogu, argumentacyjnej weryfikacji oraz inkluzywnemu rozstrzyganiu zagadnień moralnych.

W praktyce zawodowej radcy prawnego metaetyka pragmatyczna wspiera „zwinne” metody pracy, odpowiedzialność i analizę społecznej akceptowalności działań, integrując różnorodne głosy i inkorporując klienckie zasoby interpretacyjne (np. świadectwo osobiste) do procesu decyzyjnego. Teoria metaetyki pragmatycznej integruje rozumowanie o normach z rozumowaniem o faktach w praktyce wykładni prawa. Punktem wyjścia praktycznego rozumowania prawnika i klienta są konkretna, choć z reguły złożona, sytuacja faktyczna, w której znajduje się klient, oraz różnorodne standardy (intuicyjne i ocenne kryteria interpretacyjne), a nie idealny i ścisły wzorzec normatywny[43]. Kluczowe znaczenie przypisuje się tzw. apologii przypadku, w ramach której pojedyncze przypadki postrzega się jako źródło powstawania norm lub ich kontekstualnej reinterpretacji[44]. Zasady moralne pełnią funkcję orientacyjną i podlegają weryfikacji w praktyce, co umożliwia osiąganie równowagi między normami generalnymi a szczegółami konkretnych przypadków, krytyczne balansowanie między regułami a wartościami. Refleksja etyczna przyjmuje charakter procesu iteracyjnego, w którym zasady, praktyki i nawyki zawodowe podlegają nieustannej weryfikacji, korekcie i adaptacji do zmieniających się okoliczności[45]. Jest to mechanizm wspomagający wyrównywanie dysproporcji informacyjnej w procesie świadomego podejmowania decyzji.

Podejście kompetencyjne uzasadnione na gruncie teorii metaetyki pragmatycznej może być istotnym wzbogaceniem etyk zawodowych prawników, które zawierają w sobie reguły dyskursu prawniczego. Nie koncentruje się ono jednak na aplikowaniu uniwersalnych zasad etyki dyskursywnej czy racjonalności proceduralnej w uzasadnianiu norm deontologicznych, lecz na udatnym doborze środków komunikacji w celu wzmocnienia kompetencji decyzyjnej klienta. Umożliwia bardziej zrównoważone podejście do praktyki prawniczej, przekształcając racjonalność praktyczną, leżącą u podstaw podejścia kompetencyjnego, w racjonalność imaginatywną – performans, w którym kompetencje radcy prawnego kształtują się w interakcji z klientem aktywnie uczestniczącym w podejmowaniu decyzji.

W połączeniu z podejściem kompetencyjnym metaetyka pragmatyczna uzasadnia konieczność rozwijania u radców prawnych kompetencji komunikacyjnych, refleksyjnych, interpretacyjnych i analitycznych, etycznych, adaptacyjnych oraz praktycznych w celu pełniejszej integracji wiedzy eksperckiej z zasobami interpretacyjnymi klienta. Jednocześnie podkreśla się odpowiedzialność moralną prawnika za prawo, rozumiane jako praktyka społeczna, której kształt i normy są w istotnym stopniu współtworzone przez jego decyzje zawodowe.

Podejście kompetencyjne do etyki zawodowej oferuje ramę interpretacyjną skoncentrowaną na identyfikacji, rozwijaniu oraz ocenie kompetencji niezbędnych do odpowiedzialnego i kontekstowego podejmowania decyzji w praktyce wykonywania zawodu. Metaetyka pragmatyczna zapewnia solidne fundamenty teoretyczne dla podejścia kompetencyjnego w etyce radcowskiej. W tej perspektywie rozwój kompetencji zawodowych radców prawnych może skutkować realnym wzmocnieniem kompetencji decyzyjnej klienta.

Podsumowanie

Nowelizacja KERP (2023), która wzmacnia autonomię i decyzyjność klienta oraz obowiązki informacyjne radcy prawnego, wymaga rozwijania określonych kompetencji zawodowych. Zaproponowano konceptualizację podejścia kompetencyjnego, która umożliwia tworzenie profili i modeli kompetencyjnych oraz identyfikację luk kompetencyjnych w celu ograniczenia asymetrii informacyjnej. Opracowany profil kompetencyjny określa wymagane umiejętności, natomiast model kompetencyjny – sposoby ich praktycznego wykorzystania, wspierając autonomię klienta, jego udział w procesach decyzyjnych oraz podnoszenie profesjonalizmu radcy prawnego. Profil i model porządkują kompetencje profesjonalnych pełnomocników prawnych w następujące grupy: komunikacyjne, refleksyjne, interpretacyjne i analityczne, etyczne, adaptacyjne oraz praktyczne. Umożliwiają one elastyczne reagowanie na potrzeby klienta i ocenę konsekwencji etycznych udzielanych porad prawnych[46]. Przesunięcie akcentu z wiedzy eksperckiej i klasycznego modelu usługowego na kompetencje zawodowe wspierające kompetencję decyzyjną klienta ukazuje transformację roli prawnika – od eksperta do profesjonalisty integrującego wiedzę doradczą, sztukę prawniczą (ars iuris) oraz perspektywę humanistyczną, z pogłębioną refleksją nad kontekstem społecznym podejmowanej decyzji. Podejście kompetencyjne uzasadniono na gruncie teorii metaetyki pragmatycznej, pokazując, że łączy ono profesjonalizm z innowacjami komunikacyjnymi, umożliwiając tym samym inkluzywne procesy decyzyjne w zmieniającej się, w tym cyfrowej, rzeczywistości.

Bibliografia

Boratyńska K.T., Czarnecki P., Lach A., Komentarz do art. 178, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, Warszawa 2025.

Boyatzis R.E., The Competent Manager: A Model for Effective Performance, New York 1982.

Campion M.A., Fink A.A., Ruggeberg B.J., Carr L., Phillips G.M., Odman R.B., Doing Competencies Well: Best Practices in Competency Modeling, „Personnel Psychology” 2011, nr 1 (64).

Coeckelbergh M., How to Do Robots with Words: A Performative View of the Moral Status of Humans and Nonhumans, „Ethics and Information Technology” 2023, nr 3 (25).

Condello A., In and ‘Out of Joint’, In and Out of the Norm: On Rhetoric and Law, [w:] New Rhetorics for Contemporary Legal Discourse, red. A. Condello, Edinburgh 2020.

Davis L., Competence as Situationally Appropriate Conduct: An Overarching Concept for Lawyering, Leadership, and Professionalism, „Santa Clara Law Review” 2012, nr 3 (52).

Efron Y., Ferz S., Abala A.R.T., Competencies for Professionals in Legal Disputes, „Dispute Resolution Review” 2025, nr 2 (4).

Flis M., Piotrowski K., The Conceptual Metaphor as an Ethical Kaleidoscope in Field Research, „Qualitative Sociology Review” 2024, nr 1 (20).

Gmurzyńska E., Rola prawników w alternatywnych metodach rozwiązywania sporów, Warszawa 2014.

Heney D.B., Toward a Pragmatist Metaethics, New York–Abingdon 2016.

Jaroszyński T., Komentarz do art. 8, [w:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, red. W. Chróścik, Warszawa 2025.

Korczak L., Komentarz do art. 21, [w:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, red. T. Scheffler, Warszawa 2023.

Korpusiński T., Skuczyński P., Komentarz do art. 44, [w:] Kodeks etyki radcy prawnego. Komentarz, red. W. Chróścik, Warszawa 2025.

Learning Trajectories, Innovation and Identity for Professional Development, red. A. McKee, M. Eraut, Dordrecht–Heidelberg–London–New York 2012.

Liu S., Between Rules and Power: Finding a Place for Lawyers in the Sociology of Professions, [w:] Lawyers in 21st Century Societies. Volume 2: Comparisons and Theories, red. R.A. Abel, H. Sommerland, O. Hammmerslev, U. Schultz, Oxford 2022.

López R., Experiential Expertise in Law: What Lived Experience Can Teach, „Boston University Law Review” 2025, nr 4 (105).

McClelland D.C., Testing for Competence Rather Than for Intelligence, „American Psychologist” 1973, nr 1 (28).

Minow M., Stories in Law, [w:] Law’s Stories. Narrative and Rhetoric in the Law, red. P. Brooks, P. Gewirtz, New Haven–London 1996.

Nieminen K., Sarasoja L., Epistemic Othering: The Interplay of Knowledges in Legislative Drafting, „Journal of Law and Society” 2023, nr 3 (50).

Olson G., On Narrating and Troping the Law: The Conjoined Use of Narrative and Metaphor in Legal Discourse, [w:] Narrative and Metaphor in the Law, red. M. Hanne, R. Weisberd, Cambridge 2018.

Pawłowska I., W obliczu konfliktu interesów. Nowelizacja Kodeksu Etyki Radców Prawnych, „Radca Prawny. Zeszyty Naukowe” 2023, nr 3 (36).

Prahalad C.K., Hamel G., The Core Competence of the Corporation, „Harvard Business Review” 1990, nr 3. 

Rantala K., Esko T., Hämäläinen H., Salminen J., Exploring Dilemmas and Depoliticization in Inclusive Lawmaking: The Perspective of Silent Agents, „Critical Policy Studies” 2025.

Schön D.A., The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action, New York 1983.

Sibbald K., Are Metaphors Ethically Bad Epistemic Practice? Epistemic Injustice at the Intersections, „Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy” 2024, nr 4 (38).

Skuczyński P., Komentarz do art. 29, [w:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, red. W. Chróścik, Warszawa 2025.

Skuczyński P., Mocniejsza autonomia klienta w relacjach z radcami prawnymi, „Rzeczpospolita – Prawo co dnia”, 4 maja 2023 r.

Spencer L.M., Spencer S.M., Competence at Work: Models for Superior Performance, New York 1993.

Wong S.-C., Competency Definitions, Development and Assessment: A Brief Review, „International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development” 2020, nr 3 (9).

Zawiła-Niedźwiecki J., O pojęciu kompetencji w podejmowaniu decyzji terapeutycznych, „Etyka” 2015, nr 1 (51).

[1]    Załącznik do uchwały Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego, którego tekst jednolity stanowi załącznik do uchwały Nr 884/XI/2023 Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 7 lutego 2023 r., https://kirp.pl/wp-content/uploads/2023/02/kodeks-etyki-radcy-prawnego-i-regulamin-wykonywania-zawodu.pdf [dostęp: 19 grudnia 2025 r.].

[2]    Jak wskazuje się w doktrynie, „celem zmiany było w szczególności wzmocnienie autonomii klienta kosztem paternalizmu w relacjach” (T. Korpusiński, P. Skuczyński, Art. 44, [w:] Kodeks etyki radcy prawnego. Komentarz, red. W. Chróścik, Warszawa 2025, s. 471). Zgodnie z innym poglądem autonomia klienta jest nie tyle pochodną zmian w KERP, ile wynika z przepisów prawa powszechnie obowiązującego; klient nie jest adresatem KERP (zob. art. 1–2), a zatem przepisy KERP nie mogą ani wzmocnić, ani osłabić jego autonomii. Dziękuję anonimowemu recenzentowi za zwrócenie mojej uwagi na tę kwestię.

[3]    Korzenie autonomii, w tym autonomii informacyjnej, klienta w relacjach z radcą prawnym należy upatrywać w konstytucyjnie chronionej godności człowieka – art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78 poz. 483, ze zm.), dalej: Konstytucja RP, oraz wolności i prawie decydowania o swoim życiu osobistym i prywatnym – art. 31, art. 47 Konstytucji RP i art. 8 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. nr 61, poz. 284); dalej: EKPC. Gwarancją owej autonomii jest również prawo do rzetelnego procesu sądowego wynikające z art. 6 ust. 1 EKPC. Realizacja autonomii (woli) klienta w praktyce wynika z przepisów prawa powszechnie obowiązującego, np. art. 740 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071); dalej: k.c.

[4]    P. Skuczyński, Komentarz do art. 29, [w:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, red. W. Chróścik, Warszawa 2025, s. 279.

[5]    Szerzej na temat pojęcia kompetencji decyzyjnej zob. np. J. Zawiła-Niedźwiecki, O pojęciu kompetencji w podejmowaniu decyzji terapeutycznych, „Etyka” 2015, nr 1 (51), s. 67–83.

[6]    P. Skuczyński, Mocniejsza autonomia klienta w relacjach z radcami prawnymi, „Rzeczpospolita – Prawo co dnia”, 4 maja 2023 r., https://www.rp.pl/opinie-prawne/art38425241-pawel-skuczynski-mocniejsza-autonomia-klienta-w-relacjach-z-radcami-prawnymi [dostęp: 19 grudnia 2025 r.].

[7]    Przy opracowywaniu profilu i modelu kompetencyjnego zastosowano metodologię deskryptywno-ewaluatywną, inspirowaną nurtem profesjonalizmu refleksyjnego, rozwijanym m.in. w pracach: D.A. Schön, The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action, New York 1983, oraz Learning Trajectories, Innovation and Identity for Professional Development, red. A. McKee, M. Eraut, Dordrecht–Heidelberg–London–New York 2012.

[8]    T.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 499; dalej: u.r.p.

[9]    Warunki świadczenia pomocy prawnej określają w szczególności: umowa z klientem (art. 8 ust. 4 u.r.p.), regulacje ustawowe dotyczące poszczególnych rodzajów umów, na podstawie których radca prawny może świadczyć pomoc prawną, z uwzględnieniem różnych form wykonywania zawodu (art. 8 ust. 1, ust. 2 i ust. 5 u.r.p.), a także akty prawa wewnętrznego samorządu radcowskiego, w szczególności Regulamin wykonywania zawodu radcy prawnego stanowiący załącznik do uchwały nr 124/XI/2022 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 3 grudnia 2022 r. w sprawie Regulaminu wykonywania zawodu radcy prawnego; dalej: Regulamin.

[10]   Zob. I. Pawłowska, W obliczu konfliktu interesów. Nowelizacja Kodeksu Etyki Radców Prawnych, „Radca Prawny. Zeszyty Naukowe” 2023, nr 3 (36), s. 125–136.

[11]   Jak wskazuje się w doktrynie, „im szerzej wymaga się zgody klienta, tym bardziej w owej relacji chroniona jest jego autonomia” (T. Korpusiński, P. Skuczyński, Art. 44…, s. 470).

[12]   Prawo klienta do wypowiedzenia pełnomocnictwa i umowy wynika z przepisów prawa powszechnie obowiązującego oraz umowy z klientem.

[13]   Tytułem przykładu wskazać należy art. 180 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 46, ze zm.), dalej: k.p.k., jak również art. 11g ust. 1 ustawy z dnia 21 stycznia 1999 r. o sejmowej komisji śledczej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1024), które przewidują możliwość uchylenia obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w ściśle określonych sytuacjach. O bezwzględnym charakterze można mówić w przypadku tajemnicy obrończej (zob. np. art. 178 pkt 1 k.p.k.). Część doktryny traktuje tajemnicę obrończą jako odrębną od tajemnicy zawodowej radcy prawnego, odwołując się do szczególnego reżimu jej ochrony wynikającego z art. 178 pkt 1 k.p.k. Por. np. K.T. Boratyńska, P. Czarnecki, A. Lach, Komentarz do art. 178, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, Warszawa 2025, Legalis. Pogląd ten jest jednak kontrowersyjny w świetle art. 3 ust. 3–5 u.r.p., który nie wprowadza takiego rozróżnienia.

[14]   Zasada lojalności wobec klienta obejmuje działanie w jego interesie, przy jednoczesnym poszanowaniu prawa, interesu publicznego i zasad etyki zawodowej. Zob. T. Jaroszyński, Komentarz do art. 8, [w:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, red. W. Chróścik, s. 103–108.

[15]   Zob. art. 6, art. 7 ust. 2 i 3, art. 26 ust. 1 KERP.

[16]   Należy zauważyć, że nowelizacja KERP (2023) wprowadziła normatywną definicję zgody klienta (art. 5 pkt 4 KERP), ujmując ją jako wyrażone przez klienta oświadczenie o akceptacji określonego sposobu działania lub zaniechania przez radcę prawnego w toku świadczenia pomocy prawnej, złożone po poinformowaniu klienta o okolicznościach stanowiących istotę danego działania lub zaniechania, jego skutkach, zagrożeniach z nim związanych oraz możliwych bądź wyłączonych przez taką zgodę działaniach alternatywnych. Tak skonstruowana definicja zakłada uzyskanie przez radcę prawnego zgody o charakterze świadomym i realnym, a nie wyłącznie formalnym. Nie eliminuje to całkowicie określonych ryzyk (w szczególności ryzyka formalizacji zgody, nadmiaru informacji, pozorności autonomii klienta), jednak poprzez normatywne dookreślenie treści obowiązku informacyjnego i zgody klienta prowadzi do ich częściowej neutralizacji.

[17]   Zob. K. Nieminen, L. Sarasoja, Epistemic Othering: The Interplay of Knowledges in Legislative Drafting, „Journal of Law and Society” 2023, nr 3 (50), s. 322–343.

[18]   S. Liu, Between Rules and Power: Finding a Place for Lawyers in the Sociology of Professions, [w:] Lawyers in 21st Century Societies. Volume 2: Comparisons and Theories, red. R.A. Abel, H. Sommerland, O. Hammmerslev, U. Schultz, Oxford 2022, s. 445–460, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4359286 [dostęp: 19 grudnia 2025 r.].

[19]   S.-C. Wong, Competency Definitions, Development and Assessment: A Brief Review, „International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development” 2020, nr 3 (9), s. 96.

[20]   Ibidem, s. 97–98.

[21]   Y. Efron, S. Ferz, A.R.T. Abala, Competencies for Professionals in Legal Disputes, „Dispute Resolution Review” 2025, nr 2 (4), s. 91.

[22]   R.E. Boyatzis, The Competent Manager: A Model for Effective Performance, New York 1982, s. 12–18.

[23]   M.A. Campion et al., Doing Competencies Well: Best Practices in Competency Modeling, „Personnel Psychology” 2011, nr 1 (64), s. 225–262.

[24]   D.C. McClelland, Testing for Competence Rather Than for Intelligence, „American Psychologist” 1973, nr 1 (28), s. 1–14.

[25]   L.M. Spencer, S.M. Spencer, Competence at Work: Models for Superior Performance, New York 1993, s. 21–35; C.K. Prahalad, G. Hamel, The Core Competence of the Corporation, „Harvard Business Review” 1990, nr 3, s. 79–91.

[26]   Omawiane podejście kompetencyjne odnosi się do kancelarii, rozumianej zgodnie z art. 5 pkt 5 KERP. Należy zaakcentować, że dotyczy ono głównie radców prawnych działających w klasycznych relacjach klient–radca prawny. Niemniej radcowie prawni zatrudnieni w urzędach organów władzy publicznej (np. jako legislatorzy) i innych instytucjach (np. prawnicy wewnętrzni – in-house lawyers) mogą korzystać z elementów podejścia kompetencyjnego, z uwzględnieniem odpowiednich przepisów prawa, regulacji etycznych oraz specyfiki wykonywanej funkcji i zadań służbowych.

[27]   Metafory są formą dyskursu etycznozawodowego prawników, która ułatwia przystępne przedstawianie złożonych relacji i ról zawodowych. Działają jak „kalejdoskop etyczny”: poszerzają wyobraźnię i wrażliwość – konstytutywne aspekty wewnętrznej postawy, która wpływa na to, jak używamy kompetencji – wspierając etykę uważności, choć mogą także zniekształcać doświadczenie. Dlatego ich refleksyjny i krytyczny dobór jest warunkiem etycznie odpowiedzialnej komunikacji z klientem. Zob. G. Olson, On Narrating and Troping the Law: The Conjoined Use of Narrative and Metaphor in Legal Discourse, [w:] Narrative and Metaphor in the Law, red. M. Hanne, R. Weisberd, Cambridge 2018, s. 19–36; M. Flis, K. Piotrowski, The Conceptual Metaphor as an Ethical Kaleidoscope in Field Research, „Qualitative Sociology Review” 2024, nr 1 (20), s. 30–41; K. Sibbald, Are Metaphors Ethically Bad Epistemic Practice? Epistemic Injustice at the Intersections, „Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy” 2024, nr 4 (38), s. 1–21.

[28]   Storytelling jest formą uznania autonomii klienta, ponieważ umożliwia artykułowanie narracji, które strukturyzują rozumienie jego doświadczeń. W tym kontekście metafory tworzą znaczenia i obrazy pomagające ukazać perspektywę oraz przeżycia klienta w konkretnych okolicznościach faktycznych. Martha Minow wskazuje, że opowiadanie historii wprowadza do prawa wymiar humanistyczny – emocje i zniuansowaną perspektywę – zakłócając schematyczne, uogólniające ujęcia problemów prawnych. Narracje skuteczniej niż tradycyjne metody oddają znaczenia, doświadczenia i realne działania ludzi w kontekście prawnym. Zob. M. Minow, Stories in Law, [w:] Law’s Stories. Narrative and Rhetoric in the Law, red. P. Brooks, P. Gewirtz, New Haven–London 1996, s. 36.

[29]   K. Rantala, T. Esko, H. Hämäläinen, J. Salminen, Exploring Dilemmas and Depoliticization in Inclusive Lawmaking: The Perspective of Silent Agents, „Critical Policy Studies” 2025, s. 9.

[30]   W praktyce specyfika negocjacji może uzasadniać świadome niedokumentowanie rozmów, np. aby uniknąć ujawnienia informacji mogących negatywnie wpłynąć na ocenę dowodową w ewentualnym postępowaniu sądowym. Dlatego dokumentacja negocjacji nie zawsze jest jednoznacznie pożądanym elementem pracy radcy prawnego. W tym kontekście należy brać pod uwagę przepisy prawa cywilnego regulujące skutki czynności prawnych i zasady dowodzenia, w tym zasady dotyczące składania oświadczeń woli (np. art. 721 k.c.). W literaturze wskazuje się choćby sytuację, w której strona przed sądem zaprzecza otrzymaniu świadczenia, mimo że podczas negocjacji deklarowała gotowość częściowej zapłaty. Ujawnienie takiej deklaracji mogłoby osłabić jej pozycję procesową, stąd niekiedy celowo ogranicza się dokumentowanie przebiegu negocjacji. Zob. L. Korczak, Komentarz do art. 21, [w:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, red. T. Scheffler, Warszawa 2023, s. 212.

[31]   Tytułem przykładu kompetencja refleksyjna radcy prawnego przejawia się w analizie propozycji ugody w sprawie sporu kontraktowego. Zamiast rekomendować jedno rozwiązanie, radca prawny ocenia potencjalne skutki prawne, finansowe i społeczne dla klienta, zadaje pytania pozwalające rozważyć własne priorytety, inwencje i wartości, a następnie omawia różne warianty decyzji w świetle okoliczności faktycznych sprawy. Dzięki temu klient świadomie rozważa konsekwencje każdej opcji i wybiera rozwiązanie najlepiej odpowiadające jego interesom i celom.

[32]   Eksperymenty typu vignette umożliwiają badanie, w jaki sposób radcowie prawni wykorzystują kompetencje zawodowe w sytuacjach wymagających refleksji etycznej. W praktyce tworzy się krótkie scenariusze przedstawiające hipotetyczne konflikty interesów, dylematy etyczne lub trudne decyzje klienta, a następnie uczestników badania prosi się o wskazanie sposobu działania lub ocenę możliwych reakcji.

[33]   Ankietę 360° przeprowadza się poprzez gromadzenie anonimowych ocen klientów, interesariuszy, współpracowników oraz przełożonych dotyczących kompetencji komunikacyjnych, etycznych, refleksyjnych i adaptacyjnych prawnika; wyniki analizuje się pod kątem mocnych stron i luk kompetencyjnych, a wnioski wdraża w praktyce zawodowej w celu wzmocnienia jakości procesów decyzyjnych.

[34]   Kryteria oceny jakości komunikacji obejmują: uzasadnianie stanowiska, treść argumentacji, odniesienie do kontrargumentów, wyrażanie szacunku wobec rozmówcy, konstruktywność proponowanych rozwiązań.

[35]   Tak rozumiane kompetencje stają się szczególnie istotne w ramach praktyki typu crisis lawyering, rozwijającej się w dziedzinie, w której prawnicy działają jako pierwsi reagujący w sytuacjach kryzysowych (np. humanitarnych, politycznych, społecznych) i szybko wspierają klienta w świadomym podejmowaniu decyzji oraz współzarządzaniu ryzykiem.

[36]   Por. E. Gmurzyńska, Rola prawników w alternatywnych metodach rozwiązywania sporów, Warszawa 2014, s. 470.

[37]   D.B. Heney, Toward a Pragmatist Metaethics, New York–Abingdon 2016, passim.

[38]   Ibidem.

[39]   Ibidem, s. 103–113, 145.

[40]   Ibidem, s. 96, 108.

[41]   M. Coeckelbergh, How to Do Robots with Words: A Performative View of the Moral Status of Humans and Nonhumans, „Ethics and Information Technology” 2023, nr 3 (25), s. 5.

[42]   D.B. Heney, Toward a Pragmatist…, passim.

[43]   R. López, Experiential Expertise in Law: What Lived Experience Can Teach, „Boston University Law Review” 2025, nr 4 (105), s. 101–114.

[44]   A. Condello, In and ‘Out of Joint’, In and Out of the Norm: On Rhetoric and Law, [w:] New Rhetorics for Contemporary Legal Discourse, red. A. Condello, Edinburgh 2020, s. 31 i 33.

[45]   D.B. Heney, Toward a Pragmatist…, s. 102.

[46]   Zaproponowany model kompetencyjny oraz powiązane z nim narzędzia pilotażowe wymagają dalszej empirycznej weryfikacji, w tym badań obserwacyjnych, eksperymentalnych i ewaluacyjnych w realnych sytuacjach doradztwa prawnego. Możliwe jest też podjęcie próby aplikacji podejścia kompetencyjnego do etyk innych zawodów prawniczych, z uwzględnieniem ich specyfiki.

PODOBNE ARTYKUŁYWIĘCEJ OD AUTORA